Wiolonczela: budowa, brzmienie i jak grać

Poznaj wiolonczelę

Rodzina skrzypiec ma czterech członków: skrzypce, altówkę, wiolonczelę i kontrabas. Wiolonczela jest większa od altówki i mniejsza od kontrabasu. Wygląda jak skrzypce, ale jak na swój rozmiar ma głębsze boczki i krótszą szyjkę.

Jej pełna włoska nazwa to violoncello i znaczy „mały violone”. Violone był popularnym instrumentem w XVII i XVIII wieku, z którego później wyrósł dzisiejszy kontrabas. Cello to po prostu skrócona nazwa (po polsku mówimy wiolonczela).

Cztery struny strojone są C, G, D, A, zaczynając dwie oktawy pod środkowym C. To o oktawę niżej niż altówka. W grupie smyczków wiolonczela gra partię tenorową, a orkiestra ma zwykle od 8 do 12 wiolonczel, przy czym dwóch grających dzieli jeden pulpit.

Rodzina

Instrument strunowy (rodzina skrzypiec)

Rodzaj

Smyczkowy instrument strunowy; można też szarpać struny

Struny

C2, G2, D3, A3 (co kwintę czystą)

Najniższy dźwięk

C2 (pusta struna C, około 65 Hz)

Skala

Od C2 do A5 (z flażoletami do A7)

Klucz

Głównie klucz basowy; ponieważ skala jest tak szeroka, używa się też klucza tenorowego i wiolinowego

Transpozycja

Nie (brzmi tak, jak zapisano)

Rozmiar

Korpus około 75 cm (źródła podają od 70 do 76 cm); w sumie około 120–125 cm długości

Długość smyczka

71–73 cm

Budowa wiolonczeli

Wiolonczela jest zbudowana głównie z dwóch rodzajów drewna. Płyta wierzchnia jest ze świerku (albo sosny); dno, boczki, szyjka, główka i ślimak z klonu. Podstrunnica jest z hebanu, a podstawek z klonu. Dziś są też wiolonczele z włókna węglowego.

Niektóre najważniejsze części są ukryte w środku pudła. Można je tylko podejrzeć przez otwory f.

Niektóre części są w środku albo z tyłu instrumentu i rysunek nie może ich pokazać; ich numery pokazują w przybliżeniu, gdzie się znajdują.

12345678910

1. 1
   Ślimak scroll

   Zwinięte drewniane zakończenie na samej górze, wyrzeźbione z klonu.

2. 2
   Główka (komora kołkowa) i kołki pegbox

   Tu struny nawijają się na kołki; obrócenie kołka naciąga albo luzuje strunę.

3. 3
   Szyjka neck

   Długi uchwyt, po którym przesuwa się lewa ręka.

4. 4
   Podstrunnica fingerboard

   Gładka hebanowa deska bez progów; dociskasz do niej struny, żeby zmienić wysokość dźwięku.

5. 5
   Płyta wierzchnia i otwory f top / f-holes

   Wysklepiona świerkowa płyta; najłatwiej drga jej część między dwoma otworami f.

6. 6
   Podstawek bridge

   Unosi struny i przekazuje ich drgania pudłu. Trzyma się na miejscu tylko dzięki naciskowi strun, bez kleju, a jego wygięcie pozwala smyczkowi grać na jednej strunie naraz.

7. 7
   Strunociąg i mikrostroiki tailpiece

   Trzyma końce strun; małe mikrostroiki pozwalają na bardzo drobne zmiany stroju.

8. 8
   Dusza sound post

   Mały drewniany słupek w środku, trzymający się dzięki tarciu, bez kleju. Podpiera płytę wierzchnią i łączy drgania płyty wierzchniej i dna.

9. 9
   Belka basowa bass bar

   Wąska listewka wzdłuż spodu płyty wierzchniej, po stronie nóżki podstawka od niskich strun, która rozprowadza drgania po dużej części płyty.

10. 10
    Nóżka (kolec) endpin

    Metalowy kolec na dole, który opiera się o podłogę. Trzyma go śruba blokująca, a na końcu może mieć gumową stopkę.

Jak powstaje dźwięk

Smyczek to laska z naciągniętym końskim włosiem. Kalafonia sprawia, że włosie chwyta strunę, ciągnie ją ze sobą, a potem pozwala jej się wyślizgnąć, raz za razem. To jak mocne pocieranie gumką po ławce: przykleja się, skacze, przykleja się, skacze. Jeden cykl „przyklej się i ześlizgnij” trwa dokładnie tyle co jedno drgnienie struny.

Kalafonia to cały sekret. Sprawia, że włosie mocno trzyma, gdy przylega, ale bardzo łatwo się ślizga, gdy już puści. Gdyby chwytanie i ślizganie się były takie same, jak w smyczku bez kalafonii, struna zamiast śpiewać, tylko by westchnęła.

Gdy prowadzisz smyczek, struna zawsze ma kształt dwóch prostych linii z ostrym załamaniem między nimi. Załamanie pędzi tam i z powrotem wzdłuż struny jak koralik przesuwający się po drucie. Ten kształt daje dźwiękowi cały zestaw alikwotów, o częstotliwościach 2, 3, 4 i więcej razy większych niż dźwięk główny, i dlatego brzmienie jest bogate.

Szybszy smyczek sprawia, że struna drga szerzej, więc dźwięk jest głośniejszy. Mocniejszy nacisk wydobywa więcej wysokich alikwotów, więc brzmienie robi się jaśniejsze. Blisko podstawka potrzeba trochę większego nacisku, a zakres nacisku, który jeszcze działa, robi się węższy, jak przy chodzeniu po coraz węższej ścieżce.

Sama struna jest za cienka, żeby popchnąć dużo powietrza, więc prawie nie słychać jej dźwięku. Podstawek przekazuje część drgań drewnianej płycie wierzchniej, podobnie jak kamerton brzmi głośniej, gdy dotkniesz jego nóżką stołu. Dusza i belka basowa rozprowadzają ten ruch po pudle, a powietrze w środku też rezonuje. Tak samo działa to w całej rodzinie skrzypiec.

Czasem jakiś dźwięk leży bardzo blisko głównego drgania samego pudła. Te dwa drgania walczą ze sobą i dźwięk się chwieje i jąka; niektórzy porównują to do wycia wilka, dlatego nazywa się to wilkiem (wilczym tonem). Wiele wiolonczel ma go gdzieś w okolicy od E do F♯ (Fis), często najbardziej słyszalny na strunie C. Mały ciężarek, tłumik wilka, może go uspokoić, ale może też sprawić, że cała wiolonczela zabrzmi trochę bardziej matowo.

Spróbuj: dociśnij gumkę na końcu ołówka do stołu i powoli ją przesuwaj. Czujesz, jak przykleja się, skacze, przykleja się, skacze? To samo robi włosie smyczka ze struną, od kilkudziesięciu do kilkuset razy na sekundę.

Jak grać

Usiądź na przednim brzegu krzesła, z obiema stopami płasko na podłodze; lewa stopa może być trochę wysunięta. Wysuń nóżkę tak, żeby boki wiolonczeli opierały się o wewnętrzną stronę kolan, a górna część wiolonczeli dotykała środka klatki piersiowej. Kołek struny C jest blisko twojego lewego ucha. Nóżka i twoje dwie stopy tworzą na podłodze trójkąt.

Trzymaj smyczek swobodnie. Zgięty kciuk wchodzi w małą szczelinę między żabką a owijką; mały palec i palec serdeczny opierają się o żabkę, środkowy palec może dotykać metalowej obrączki, a palec wskazujący leży lekko na lasce. Najważniejsze: kciuk ma być swobodny i zgięty.

Lewa dłoń układa się w literę C, jak przy trzymaniu puszki z napojem. Kciuk jest za drugim palcem i wskazuje w poprzek szyjki, a nie wzdłuż niej. Łokieć trzymaj w górze, ale swobodnie, a nadgarstek w linii z ręką. Dociśnięcie palca skraca drgającą część struny, więc dźwięk idzie w górę.

Żeby sięgnąć bardzo wysokich dźwięków, lewa ręka przesuwa się w stronę podstawka, do wysokich pozycji (pozycja to miejsce, w którym dłoń leży na szyjce). Około 1740 roku wiolonczeliści „odkryli”, że struny może dociskać także kciuk. Ta pozycja kciukowa pozwala lewej ręce sięgać wysokich pozycji, zwłaszcza na strunie A.

Żeby grać głośniej, łącz szybkość smyczka z jego naciskiem. Oddzielne dźwięki można grać przy strunie, co brzmi mocno, ale jest męczące i trudniej grać je równo, albo smyczkiem odbijanym od struny, co dźwięczy dłużej. Kołysanie palcem lewej ręki, czyli wibrato, sprawia, że alikwoty narastają i słabną, więc dźwięk brzmi bardziej żywo. Philharmonia Orchestra mówi, że szerokie wibrato wydobywa głęboki głos wiolonczeli i doskonale pasuje do smutnego, tęsknego nastroju.

Jeśli dotkniesz struny bardzo lekko dokładnie w połowie jej długości, bez dociskania, otrzymasz flażolet: czysty, wysoki dźwięk o oktawę wyżej niż pusta struna. Dotknięcie w jednej czwartej daje dźwięk o dwie oktawy wyżej.

Kompozytorzy proszą też o specjalne dźwięki. Col legno to stukanie w strunę drewnianą laską smyczka; brzmi jak mały młoteczek. Sul ponticello to granie smyczkiem blisko podstawka, co daje jaśniejszy, ale szklisty i cienki dźwięk; sul tasto to granie nad podstrunnicą, co daje słabszy, łagodniejszy dźwięk. W pizzicato Bartóka pociągasz strunę w górę, tak że uderza z powrotem o podstrunnicę z głośnym trzaskiem; używa się tego jak efektu perkusyjnego.

• Gra smyczkiem (arco)Prowadź smyczek po strunie z równą szybkością. Słyszysz długi dźwięk, który trwa tak długo, jak porusza się smyczek.
• Szarpanie (pizzicato)Szarpnij strunę palcem zamiast smyczkiem. Dźwięk zaczyna się „pyknięciem” i sam gaśnie.
• Dociskanie struny, żeby zagrać wyżejPusta struna A to A3. Z palcem dociśniętym na tej samej strunie wiolonczela sięga A4, oktawę wyżej.
• Zostać nisko: sul C, sul GNiskie struny brzmią grubiej i ciemniej. Kompozytorzy piszą sul C albo sul G, żeby poprosić, by na nich zostać.

Skala i zapis nutowy

Najniższy dźwięk to pusta struna C, czyli C2, około 65 Hz. Każda wyższa struna jest o kwintę czystą wyżej: G2, D3 i A3. Wyższe dźwięki gra się, dociskając struny dalej na podstrunnicy. Skala wiolonczeli sięga od C2 do A5, a z flażoletami może dojść do A7.

Każda struna ma swój odcinek: struna C mniej więcej od C2 do F3, struna G od G2 do C4, struna D od D3 do G4, a struna A od A3 do A5.

Wiolonczela nie transponuje: zapisany dźwięk to dźwięk, który słyszysz. Jej nuty zapisuje się głównie w kluczu basowym, ale ponieważ skala jest tak szeroka, do wyższych fragmentów używa się klucza tenorowego, a do bardzo wysokich wiolinowego. Grający nie lubią zbyt częstych zmian klucza.

Uważaj na jeden stary zwyczaj. W niektórych starszych nutach wysokie dźwięki wiolonczeli zapisywano w kluczu wiolinowym o oktawę wyżej, niż naprawdę brzmią. Dziś w tym zakresie używa się zamiast tego klucza tenorowego.

Posłuchaj

• Cztery puste struny: C2, G2, D3, A3Każdy krok to skok w górę o kwintę czystą. Zauważ, jak dźwięk robi się jaśniejszy, im wyżej idziesz.
• Najniższa struna, C2Posłuchaj grubego, ciemnego brzęczenia najniższego dźwięku, jaki wiolonczela gra na pustej strunie.
• A3 smyczkiem albo szarpnięteTen sam dźwięk na dwa sposoby: grany smyczkiem trwa równo, szarpnięty „pyka” i gaśnie.
• A3 i A4 na strunie APusta struna, a potem dociśnięty dźwięk o oktawę wyżej. Słyszysz, że to ta sama nazwa literowa?

Historia i rodzina

Pierwsze wiolonczele pojawiły się w XVI wieku. Często miały pięć strun i w zespołach głównie wzmacniały linię basu. W Cremonie we Włoszech lutnik Andrea Amati ustalił styl i metody budowy rodziny skrzypiec.

Jedna bardzo stara wiolonczela, nazywana „King” (Król), to rzadki zachowany instrument z połowy XVI wieku. Prawdopodobnie zbudowano ją przed królewskim zamówieniem dla króla Francji Karola IX, złożonym około 1561 roku, a pomalowano później. Najpierw była większym instrumentem basowym, a później przycięto ją do rozmiaru współczesnej wiolonczeli. Dziś jest w National Music Museum w Dakocie Południowej.

Pierwsze wiolonczele były duże: najwcześniejsze miały korpus długości około 80 cm, większy niż dzisiejszy standard, a wszystkie z około 25 wiolonczel znanych sprzed 1700 roku są duże. Około 1660 roku wynaleziono struny owijane metalowym drutem i w Bolonii takie struny mogły pomóc wiolonczeli: krótsza struna mogła być wciąż wystarczająco napięta i szybko reagować. Stradivari postanowił w 1700 roku robić mniejsze wiolonczele, a mniej więcej od 1707 roku używał modelu nazywanego dziś forma B.

W XVII wieku wiolonczela razem z klawesynem stała się standardową parą do grania basso continuo, czyli partii basu pod muzyką. W XVII i XVIII wieku wiolonczela zastąpiła basową violę da gamba jako instrument solowy, a Haydn, Mozart i późniejsi kompozytorzy dawali jej coraz więcej do grania.

Do sławnej muzyki na wiolonczelę należą sześć suit Bacha na wiolonczelę solo, pięć sonat wiolonczelowych Beethovena, koncerty Lalo, Dvořáka, Saint-Saënsa, Elgara i Barbera, sonaty Kodálya i Debussy'ego oraz Bachianas Brasileiras Villa-Lobosa na osiem wiolonczel i sopran. Pablo Casals, Mścisław Rostropowicz i Yo-Yo Ma należą do jej najbardziej znanych wykonawców.

Zmieniały się też struny. Stalowe struny coraz bardziej się rozpowszechniały, zwłaszcza na wiolonczeli. W latach pięćdziesiątych XX wieku większość młodych amerykańskich uczniów wiolonczeli używała dwóch strun stalowych i dwóch jelitowych owijanych srebrem; później większość grających zrezygnowała z jelit, a tylko nieliczni zostali przy owijanych strunach jelitowych na trzech niższych strunach. Bliska krewna, skrzypce tenorowe z XVI–XVIII wieku, miała rozmiar pośredni między altówką a wiolonczelą.

1. XVI w.
   Pojawiają się pierwsze wiolonczele, często pięciostrunowe, wspierające bas.
2. ok. 1505–1577
   Lata życia Andrei Amatiego z Cremony, który ustalił styl rodziny skrzypiec.
3. Połowa XVI w.
   Powstaje wiolonczela „King”, najpierw jako większy instrument basowy.
4. ok. 1660
   Wynaleziono struny owijane metalem.
5. XVII w.
   Wiolonczela i klawesyn stają się standardową parą continuo.
6. 1700
   Stradivari postanawia zmniejszyć wiolonczelę.
7. ok. 1707
   Stradivari zaczyna używać modelu forma B.
8. ok. 1740
   Wiolonczeliści odkrywają, że struny może dociskać kciuk; otwiera to drogę pozycji kciukowej.
9. Lata 50. XX w.
   Większość młodych amerykańskich uczniów wiolonczeli używa dwóch strun stalowych i dwóch jelitowych owijanych srebrem.

Na początek i pielęgnacja

Przed grą natrzyj kalafonią równo całą długość włosia smyczka. Gdy skończysz, zawsze poluzuj włosie, zanim smyczek wróci do futerału.

Instrukcja Yamahy mówi, że wiolonczela jest wyregulowana, zanim opuści fabrykę, a jeśli uważasz, że potrzebuje dalszej regulacji, zanieś ją do sprzedawcy, bo niektóre regulacje wymagają umiejętności specjalisty. Nie próbuj zmieniać jej samodzielnie.

• Trzymaj wiolonczelę z dala od bezpośredniego słońca, bardzo gorących lub zimnych miejsc, wysokiej lub niskiej wilgotności, kurzu i silnych wstrząsów. Zwłaszcza nagłe zmiany temperatury mogą spowodować poważne uszkodzenia, więc nie zostawiaj jej na długo w samochodzie.
• Przecieraj ją miękką, suchą ściereczką i nie rozpylaj w jej pobliżu środków na owady.
• Wymieniaj struny tylko po jednej. Jeśli zdejmiesz wszystkie cztery, podstawek może się przewrócić, a strunociąg poluzować.
• Podczas strojenia i wymiany strun sprawdzaj podstawek: stoi między nacięciami obu otworów f, strona zwrócona do strunociągu stoi pod kątem prostym do płyty wierzchniej, a każda struna leży w swoim rowku.
• Nóżka jest ostra, więc obchodź się z nią ostrożnie, i mocno dokręć śrubę blokującą nóżkę, żeby wiolonczela nie upadła podczas gry.
• Podczas strojenia i wymiany strun trzymaj twarz z dala od wiolonczeli; struna, która nagle pęknie, może zranić oczy albo twarz. Nie odkręcaj mikrostroików za bardzo ani ich za mocno nie dokręcaj, bo możesz uszkodzić wiolonczelę albo podczas gry pojawi się brzęczenie.

Odkrywaj dalej

• Instrumenty strunoweStruna wydaje dźwięk, gdy drga. Dowiedz się, jak działają rodzina skrzypiec, gitary i harfy oraz dlaczego dociśnięcie struny zmienia dźwięk.
• SkrzypcePoznaj skrzypce: struny G D A E, jak smyczek z kalafonią podtrzymuje śpiew struny, jak grać i skalę od G3.
• Gitara akustycznaGitara klasyczna z nylonowymi strunami i gitara z metalowymi strunami: budowa, źródło dźwięku, gra i różnice.
• Gitara elektrycznaGitara elektryczna zamienia drgania strun w prąd dla wzmacniacza. Zobacz, jak działają przetworniki i skąd przester.
• Gitara basowaNajniżej brzmiący członek rodziny gitar: jak działają przetworniki, jak szarpać i dociskać struny, skala i historia.
• UkuleleCzterostrunowa gitarka z Madery i Hawajów. Poznaj budowę, zobacz, czemu struna G brzmi wyżej niż C, i zagraj akord.