Viyolonsel: parçaları, nasıl ses çıkarır ve nasıl çalınır

Viyolonselle tanışın

Keman ailesinin dört üyesi vardır: keman, viyola, viyolonsel ve kontrbas. Viyolonsel viyoladan büyük, kontrbastan küçüktür. Kemana benzer, ama boyuna göre yanları daha derin, sapı da daha kısadır.

Tam adı violoncello'dur; İtalyanca “küçük violone” demektir. Violone, 17. ve 18. yüzyıllarda yaygın olan ve sonradan bugünkü kontrbasa dönüşen bir çalgıydı. Türkçede çoğu zaman kısaca çello da denir.

Dört teli, orta Do'nun iki oktav altından başlayarak C, G, D, A olarak akort edilir. Bu, viyoladan bir oktav pestir. Yaylı çalgılar bölümünde viyolonsel tenor partisini çalar; bir orkestrada genellikle 8 ile 12 viyolonsel bulunur ve iki çalgıcı bir nota sehpasını paylaşır.

Aile

Telli çalgı (keman ailesi)

Tür

Yaylı telli çalgı; parmakla da çekilerek çalınabilir

Teller

C2, G2, D3, A3 (aralarında birer tam beşli)

En pes nota

C2 (boş C teli, yaklaşık 65 Hz)

Ses alanı

C2'den A5'e (armoniklerle A7'ye kadar)

Anahtar

Çoğunlukla fa anahtarı; ses alanı çok geniş olduğu için tenor anahtarı ve sol anahtarı da kullanılır

Transpozisyon

Yok (yazıldığı gibi duyulur)

Boyut

Gövde yaklaşık 75 cm (kaynaklar 70 ile 76 cm arası ölçer); toplam yaklaşık 120 ile 125 cm

Yay uzunluğu

71 ile 73 cm

Viyolonselin parçaları

Bir viyolonsel çoğunlukla iki tür ağaçtan yapılır. Ön kapak ladin (ya da çam); arka kapak, yanlar, sap, burgu kutusu ve salyangoz akçaağaçtır. Klavye abanoz, köprü akçaağaçtır. Bugün karbon fiberden yapılmış viyolonseller de vardır.

En önemli parçalardan bazıları gövdenin içinde saklıdır. Onları ancak f deliklerinden şöyle bir görebilirsiniz.

Bazı parçalar çalgının içinde ya da arkasında olduğu için resimde görünmez; numaraları yalnızca kabaca nerede olduklarını gösterir.

12345678910

1. 1
   Salyangoz scroll

   En üstteki, akçaağaçtan oyulmuş kıvrımlı tahta uç.

2. 2
   Burgu kutusu ve burgular pegbox

   Teller burada burgulara sarılır; bir burguyu çevirmek teli gerer ya da gevşetir.

3. 3
   Sap neck

   Sol elinizin üzerinde gidip geldiği uzun kol.

4. 4
   Klavye fingerboard

   Perdesiz, düz bir abanoz tahta; notayı değiştirmek için telleri onun üzerine bastırırsınız.

5. 5
   Ön kapak ve f delikleri top / f-holes

   Kubbeli ladin ön kapak; iki f deliği arasındaki kısım en kolay titreşen yerdir.

6. 6
   Köprü bridge

   Telleri yukarıda tutar ve titreşimlerini gövdeye aktarır. Tutkalla değil, yalnızca tellerin baskısıyla yerinde durur; kavisi de yayın her seferinde tek bir teli çalmasını sağlar.

7. 7
   Kuyruk ve ince akort vidaları tailpiece

   Tellerin uçlarını tutar; küçük ince akort vidaları akordu çok az değiştirir.

8. 8
   Ruh (ses direği) sound post

   İçeride, tutkalla değil sürtünmeyle duran küçük bir tahta direk. Ön kapağı destekler ve ön kapakla arka kapağın titreşimini birbirine bağlar.

9. 9
   Bas çubuğu bass bar

   Ön kapağın alt yüzünde, köprünün bas ayağı tarafında uzanan ince bir tahta şerit; titreşimi ön kapağın geniş bir alanına yayar.

10. 10
    Ayak (dikme) endpin

    En alttaki, yere dayanan metal çubuk. Bir sabitleme vidası onu yerinde tutar; ucunda lastik bir başlık olabilir.

Ses nasıl oluşur

Yay, at kılı gerilmiş bir çubuktur. Reçine, kılın teli yakalamasını, onu sürüklemesini, sonra da geri kaymasına izin vermesini sağlar; bu, tekrar tekrar olur. Bir silgiyi masaya bastırarak sürtmek gibidir: yapışır, zıplar, yapışır, zıplar. Bir yapışma ve kayma döngüsü, telin bir titreşimi kadar sürer.

Sır reçinededir. Reçine, kılın yapışırken teli sıkıca tutmasını, kaymaya başlayınca da çok kolay kaymasını sağlar. Yakalamak ve kaymak aynı hissettirseydi, reçinesiz bir yayda olduğu gibi, tel şarkı söylemek yerine yalnızca iç çekerdi.

Siz yay çekerken tel her zaman, aralarında keskin bir köşe bulunan iki düz çizgi biçimindedir. Köşe, bir telin üzerinde kayan bir boncuk gibi tel boyunca ileri geri koşar. Bu biçim notaya ana sesin 2, 3, 4 ve daha fazla katında bir dizi üst ses verir; ses de bu yüzden zengin olur.

Daha hızlı bir yay teli daha geniş salındırır, bu yüzden nota daha gür olur. Daha fazla bastırmak daha fazla tiz üst ses getirir, ses de daha parlak olur. Köprüye yakınken biraz daha fazla baskı gerekir ve hâlâ işe yarayan baskı aralığı daralır; daha ince bir patikada yürümek gibi.

Tek başına bir tel çok fazla havayı itemeyecek kadar incedir; bu yüzden neredeyse sessizdir. Köprü titreşimin bir kısmını tahta ön kapağa aktarır; tıpkı bir diyapazonun sapını masaya dokundurduğunuzda daha gür çınlaması gibi. Ruh ve bas çubuğu bu hareketi gövdeye yayar, kutunun içindeki hava da tınlar. Bütün keman ailesinde bu aynı biçimde işler.

Bazen bir nota, gövdenin kendi ana titreşimine çok yakın düşer. İkisi birbiriyle çekişir ve nota dalgalanır, kekeler; bazı insanlar bu sesi uluyan bir kurda benzetir, bu yüzden ona kurt sesi denir. Birçok viyolonselde E ile F♯ arasında bir yerde böyle bir ses bulunur ve çoğu zaman en çok C telinde fark edilir. Kurt sesi gidericisi denen küçük bir ağırlık onu yatıştırabilir, ama bütün viyolonselin sesini biraz donuklaştırabilir de.

Deneyin: bir kurşun kalemin silgisini masaya bastırın ve yavaşça itin. Yapışıp zıpladığını, yapışıp zıpladığını hissediyor musunuz? Yay kılının tele yaptığı tam olarak budur, saniyede onlarca ile yüzlerce kez.

Nasıl çalınır

Bir sandalyenin ön kenarına oturun, iki ayağınız yere düz bassın; sol ayağınız biraz önde olabilir. Ayağı (dikmeyi) çekip çıkarın; viyolonselin kenarları dizlerinizin iç tarafına dayansın, üst kısmı da göğsünüzün ortasına değsin. C burgusu sol kulağınızın yakınında durur. Dikme ve iki ayağınız yerde bir üçgen oluşturur.

Yayı gevşek tutun. Bükülü başparmağınız topuk ile tutma yeri arasındaki küçük boşluğa girer; serçe parmağınız ve yüzük parmağınız topuğun üzerinde durur, orta parmağınız metal halkaya değebilir, işaret parmağınız da çubuğun üzerine hafifçe uzanır. En önemli kontrol, başparmağın gevşek ve bükülü olmasıdır.

Sol eliniz, sanki bir gazoz kutusu tutuyormuş gibi bir C biçimi alır. Başparmak ikinci parmağın arkasında durur ve sapın boyunca değil, sapın enine doğru bakar. Dirseğinizi yukarıda ama gevşek tutun, bileğinizi de kolunuzla aynı hizada tutun. Bir parmağı bastırmak telin titreşen kısmını kısaltır, böylece nota yükselir.

Çok tiz notalara ulaşmak için sol eliniz köprüye doğru, yüksek pozisyonlara ilerler (pozisyon, elinizin sap üzerinde durduğu yerdir). 1740 civarında viyolonselciler başparmağın da tellere basabileceğini “keşfetti”. Bu başparmak pozisyonu, sol elin özellikle A telinde yüksek pozisyonlara ulaşmasını sağlar.

Daha gür çalmak için yay hızını ve yay baskısını birleştirin. Ayrı notalar tel üzerinde çalınabilir; bu güçlüdür ama yorucudur ve birlikte çalarken uyumu tutturmak daha zordur. Ya da yay telden sekerek çalınabilir; bu daha çok çınlar. Sol parmağınızı sallamak, yani vibrato, üst seslerin kabarıp sönmesini sağlar; nota da daha canlı duyulur. Philharmonia Orkestrası'na göre geniş bir vibrato viyolonselin derin sesini ortaya çıkarır ve hüzünlü, özlem dolu bir hava için biçilmiş kaftandır.

Bir tele, bastırmadan, tam ortasından çok hafifçe dokunursanız bir armonik elde edersiniz: boş telin bir oktav üstünde berrak, tiz bir nota. Telin dörtte birinden dokunmak iki oktav yukarıda bir nota verir.

Besteciler özel sesler de ister. Col legno, tele yayın tahta çubuğuyla vurmak demektir; küçük bir çekiç gibi duyulur. Sul ponticello köprünün yakınında yay çekmektir; daha parlak ama camsı, ince bir ses verir. Sul tasto klavyenin üzerinde yay çekmektir; daha zayıf, daha yumuşak bir ses verir. Bartók pizzicato'sunda teli yukarı çekersiniz, tel de yüksek bir şaklamayla klavyeye çarparak geri döner; vurmalı bir etki olarak kullanılır.

• Yayla çalma (arco)Yayı tel üzerinde sabit bir hızla çekin. Yay hareket ettiği sürece süren uzun bir nota duyarsınız.
• Parmakla çekme (pizzicato)Teli yay yerine bir parmakla çekin. Nota bir patlamayla başlar ve kendi kendine söner.
• Daha tize çıkmak için tele basmakBoş A teli A3'tür. Aynı tele bir parmakla basarak viyolonsel bir oktav yukarıdaki A4'e ulaşır.
• Pes tellerde kalmak: sul C, sul GPes teller daha kalın ve daha koyu duyulur. Besteciler sizden bu tellerde kalmanızı istemek için sul C ya da sul G yazar.

Ses alanı ve yazılış

En pes nota boş C teli, yani yaklaşık 65 Hz'lik C2'dir. Üstündeki her tel bir tam beşli daha tizdir: G2, D3 ve A3. Daha tiz notalar, tellere klavyenin daha yukarısından basılarak çalınır. Viyolonselin ses alanı C2'den A5'e uzanır; armoniklerle A7'ye ulaşabilir.

Her telin kendi bölgesi vardır: C teli yaklaşık C2'den F3'e, G teli G2'den C4'e, D teli D3'ten G4'e, A teli de A3'ten A5'e.

Viyolonsel transpoze bir çalgı değildir: yazılan nota duyduğunuz notadır. Müziği çoğunlukla fa anahtarıyla yazılır; ama ses alanı çok geniş olduğu için daha tiz pasajlarda tenor anahtarı, çok tiz pasajlarda da sol anahtarı kullanılır. Çalgıcılar anahtarın çok sık değişmesinden hoşlanmaz.

Eski bir alışkanlığa dikkat edin. Bazı eski partisyonlar viyolonselin tiz notalarını sol anahtarıyla, gerçekte duyulduklarından bir oktav tiz yazardı. Bugün bu bölge için bunun yerine tenor anahtarı kullanılır.

Dinleyin

• Dört boş tel: C2, G2, D3, A3Her adım bir tam beşli yukarı sıçrar. Yukarı çıktıkça sesin nasıl hafiflediğine dikkat edin.
• En pes tel, C2Viyolonselin boş telde çalabildiği en pes notanın kalın, koyu vızıltısını dinleyin.
• Yayla ya da parmakla A3Aynı nota, iki yolla: yayla çalınan nota sabit kalır, parmakla çekilen nota patlar ve söner.
• A telinde A3 ve A4Önce boş tel, sonra bir oktav yukarıda basılı bir nota. Aynı harf adı olduğunu duyabiliyor musunuz?

Tarihçe ve aile

İlk viyolonseller 16. yüzyılda ortaya çıktı. Çoğu zaman beş telliydiler ve topluluklarda esas olarak bas partisini güçlendiriyorlardı. İtalya'nın Cremona şehrinde yapımcı Andrea Amati, keman ailesinin tarzını ve yapım yöntemlerini belirledi.

Çok eski bir viyolonsel olan 'King' (Kral), 16. yüzyılın ortasından kalan ender bir örnektir. Muhtemelen Fransa Kralı IX. Charles için 1561 civarında verilen bir kraliyet siparişinden önce yapıldı ve daha sonra boyandı. Başta daha büyük bir bas çalgısıydı, sonra bugünkü viyolonsel boyuna kesilerek küçültüldü. Şimdi Güney Dakota'daki National Music Museum'dadır.

İlk viyolonseller büyüktü: en eskilerinin gövdesi yaklaşık 80 cm uzunluğundaydı, bugünkü standarttan büyüktü; 1700'den önceye ait bilinen yaklaşık 25 viyolonselin hepsi büyüktür. 1660 civarında metal telle sarılmış teller icat edildi ve Bologna'da bu tür teller viyolonselin gelişmesine yardım etmiş olabilir: daha kısa bir tel de yeterince gergin olabiliyor ve çabuk karşılık veriyordu. Stradivari 1700'de viyolonselleri küçültmeye karar verdi ve yaklaşık 1707'den itibaren bugün forma B denen modeli kullandı.

17. yüzyılda viyolonsel ile klavsen, basso continuo'yu, yani müziğin altındaki bas partisini çalmak için standart ikili oldu. 17. ve 18. yüzyıllarda viyolonsel, solo çalgı olarak bas viola da gamba'nın yerini aldı; Haydn, Mozart ve sonraki besteciler ona daha fazla görev verdi.

Viyolonsel için yazılmış ünlü eserler arasında Bach'ın altı refakatsiz süiti, Beethoven'ın beş viyolonsel sonatı, Lalo, Dvořák, Saint-Saëns, Elgar ve Barber'ın konçertoları, Kodály ve Debussy'nin sonatları ve Villa-Lobos'un sekiz viyolonsel ve soprano için Bachianas Brasileiras'ı vardır. Pablo Casals, Mstislav Rostropoviç ve Yo-Yo Ma en tanınmış viyolonselcileri arasındadır.

Teller de değişti. Çelik teller, özellikle viyolonselde, yayılmayı sürdürdü. 1950'lere gelindiğinde genç Amerikalı viyolonsel öğrencilerinin çoğu iki çelik ve iki gümüş sarmalı bağırsak tel kullanıyordu; sonra çalgıcıların çoğu bağırsak teli bıraktı, yalnızca birkaçı pes üç telde sarmalı bağırsak teli kullanmaya devam etti. Yakın bir akraba olan 16.–18. yüzyılların tenor kemanı, boyca viyola ile viyolonsel arasındaydı.

1. 16. yüzyıl
   İlk viyolonseller ortaya çıkar; çoğu zaman beş tellidir ve bası destekler.
2. yak. 1505–1577
   Cremonalı Andrea Amati'nin yaşam süresi; keman ailesinin tarzını o belirledi.
3. 16. yüzyılın ortası
   'King' viyolonseli, önce daha büyük bir bas çalgısı olarak yapılır.
4. yak. 1660
   Metal sarmalı teller icat edilir.
5. 17. yüzyıl
   Viyolonsel ve klavsen standart continuo ikilisi olur.
6. 1700
   Stradivari viyolonseli küçültmeye karar verir.
7. yak. 1707
   Stradivari forma B modelini kullanmaya başlar.
8. yak. 1740
   Viyolonselciler başparmağın tellere basabileceğini keşfeder; başparmak pozisyonu doğar.
9. 1950'ler
   Genç Amerikalı viyolonsel öğrencilerinin çoğu iki çelik ve iki gümüş sarmalı bağırsak tel kullanır.

Başlangıç ve bakım

Çalmadan önce yay kıllarının bütün boyuna eşit biçimde reçine sürün. Bitirdiğinizde, yay kutusuna girmeden önce kılları her zaman gevşetin.

Yamaha'nın kılavuzuna göre viyolonsel fabrikadan çıkmadan önce ayarlanır; daha fazla ayar gerektiğini düşünürseniz onu satıcınıza götürün, çünkü bazı ayarlar uzmanlık ister. Kendiniz değiştirmeye çalışmayın.

• Viyolonseli doğrudan güneşten, çok sıcak ya da soğuk yerlerden, yüksek ya da düşük nemden, tozdan ve güçlü sarsıntıdan uzak tutun. Özellikle ani sıcaklık değişimleri ciddi hasara yol açabilir; bu yüzden uzun süre arabada bırakmayın.
• Yumuşak, kuru bir bezle silin ve yakınında böcek ilacı püskürtmeyin.
• Bir seferde yalnızca bir tel değiştirin. Dört tel birden çıkarsa köprü düşebilir ve kuyruk gevşeyebilir.
• Akort ederken ya da tel değiştirirken köprüyü kontrol edin: iki f deliğinin çentikleri arasında durmalı, kuyruğa bakan yüzü ön kapağa dik olmalı ve her tel kendi oyuğunda oturmalıdır.
• Ayak (dikme) sivridir, dikkatle tutun; çalarken viyolonsel düşmesin diye sabitleme vidasını sıkıca sıkın.
• Akort ederken ya da tel değiştirirken yüzünüzü viyolonselden uzak tutun; aniden kopan bir tel gözlerinize ya da yüzünüze zarar verebilir. İnce akort vidalarını fazla gevşek ya da fazla sıkı çevirmeyin; yoksa viyolonsele zarar verebilir ya da çalarken cızırtılı sesler duyabilirsiniz.

Keşfetmeye devam edin

• Telli çalgılarBir tel titreştiğinde ses çıkar. Keman ailesinin, gitarların ve arpların nasıl çalıştığını ve tele basmanın notayı neden değiştirdiğini öğrenin.
• KemanKemanla tanışın: G D A E telleri, reçineli yayın teli nasıl şarkı söylettiği, nasıl çalındığı ve G3'ten başlayan sesi.
• Akustik gitarNaylon telli klasik ve çelik telli folk gitarlar: parçalar, sesin kaynağı, çalma ve aralarındaki farklar.
• Elektro gitarElektro gitar tel titreşimini amfi için elektriğe çevirir. Manyetiklerin işleyişini ve distorsiyonun nedenini öğrenin.
• Bas gitarGitar ailesinin en kalın sesli üyesi: manyetikleri nasıl çalışır, nasıl çalınır ve basılır, ses alanı ve tarihçesi.
• UkuleleMadeira ve Hawaii'den gelen dört telli küçük bir gitar. Parçaları, G telinin neden C'den tiz olduğu ve akor çalmak.