Saksofon: budowa, skąd bierze się dźwięk i jak grać

Poznaj saksofon

Saksofon to metalowa rura o stożkowym przekroju: w środku robi się coraz szersza w dół. Kiedy dmuchasz, drga stroik (cienki plasterek trzciny) na ustniku i tam zaczyna się dźwięk.

Jest zrobiony z mosiądzu, więc dlaczego nie jest instrumentem dętym blaszanym? Rodziny instrumentów dzieli się według tego, jak zaczyna się dźwięk. Grający na instrumentach blaszanych wprawiają w drgania wargi; saksofon używa stroika, więc jest instrumentem dętym drewnianym. Jego brzmienie dobrze łączy się zarówno z instrumentami blaszanymi, jak i drewnianymi.

Saksofony mają kilka rozmiarów. Cztery najczęstsze to sopranowy, altowy, tenorowy i barytonowy. Alt jest prawie zawsze w stroju E♭, a tenor prawie zawsze w stroju B♭.

Alt wygląda jak litera J, a jego szyjka (krótka rurka, na której jest ustnik) jest zgięta prawie o 90 stopni. Tenor jest większy, ma większy ustnik i stroik, a jego szyjka jest falisto wygięta. Większość sopranów jest prosta, a szyjka barytonu ma u góry pętlę.

Rodzina

Instrumenty dęte drewniane (pojedynczy stroik)

Klasyfikacja

Hornbostel–Sachs 422.212: aerofon stroikowy z pojedynczym stroikiem i stożkową rurą

Skala (brzmienie rzeczywiste)

Alt D♭3 do A♭5 (tenor A♭2 do E♭5)

Klucz

Klucz wiolinowy

Transpozycja

Alt w stroju E♭: brzmi o sekstę wielką niżej, niż jest zapisany. Tenor w stroju B♭: brzmi o nonę wielką niżej

Wielkość

Alt ma około 70 cm wysokości; tenor z muzeum mierzy około 83 cm

Budowa saksofonu

Saksofon ma około 600 części w czterech głównych odcinkach: szyjka, korpus, kolano i czara. Rura ma dwadzieścia kilka otworów, a ty masz tylko dziesięć palców. Klapy i dźwignie pozwalają jednym palcem zamykać otwory, które są daleko.

Cały metal to mosiądz, czyli stop miedzi i cynku. Nawet saksofon pozłacany albo posrebrzany jest pod spodem z mosiądzu.

Niektóre części są wewnątrz albo z tyłu instrumentu, gdzie obrazek ich nie pokazuje; ich numery wskazują mniej więcej, gdzie się znajdują.

12345678910

1. 1
   Ustnik mouthpiece

   Bierzesz go do ust, a on trzyma stroik. Może być z plastiku, drewna albo metalu i nasuwa się go na korek na końcu szyjki.

2. 2
   Stroik reed

   Źródło dźwięku. Płaską stroną leży na ustniku i otwiera oraz zamyka szczelinę dla powietrza jak mały zawór.

3. 3
   Ligatura ligature

   Metalowa obejma ze śrubami, która trzyma stroik na ustniku. To, gdzie ją założysz, zmienia sposób drgania stroika.

4. 4
   Szyjka (eska) neck

   Łączy ustnik z korpusem. Jej koniec jest owinięty korkiem, żeby ustnik siedział szczelnie i żeby można było trochę dostroić instrument.

5. 5
   Klapa oktawowa octave key

   Naciskana lewym kciukiem. Otwiera maleńki otwór, więc ten sam chwyt skacze o oktawę w górę; jedna klapa przełącza między otworem na szyjce a otworem na korpusie.

6. 6
   Korpus body

   Główna rura w kształcie stożka, na której są otwory i klapy.

7. 7
   Klapy i poduszki keys and pads

   Klapy zakrywają otwory okrągłymi poduszkami z filcu obciągniętego skórą. W alcie największa poduszka ma 5 cm średnicy.

8. 8
   Podpórka na kciuk thumb rest

   Prawy kciuk opiera się pod nią i podtrzymuje instrument.

9. 9
   Kolano bow

   Zagięcie w kształcie litery U, które łączy korpus z czarą. Składa długą rurę w kształt, który da się trzymać, a brzmienie zmienia tylko trochę.

10. 10
    Czara bell

    Rozszerzony koniec rury, zwinięty z jednego arkusza mosiądzu w kształcie wachlarza i zlutowany.

Jak powstaje dźwięk

Stroik działa jak małe drzwiczki, które otwierają się i zamykają. Kiedy dmuchasz, szczelina między stroikiem a ustnikiem otwiera się i zamyka raz za razem i tnie równy strumień powietrza na podmuchy. Te podmuchy wprawiają w drgania powietrze w rurze. Przy najniższym dźwięku altu, D♭3, dzieje się to około 139 razy na sekundę.

Kiedy grasz cicho, stroik waha się delikatnie, więc dźwięk jest gładki i łagodny. Kiedy grasz głośno, waha się tak mocno, że w każdym cyklu uderza o ustnik i całkiem go zamyka. To jak ścięcie wierzchołków fal: pojawia się wiele wyższych alikwotów i dźwięk staje się jasny.

Dłuższa rura daje niższy dźwięk. Otwarcie otworu jest jak odpiłowanie rury w tym miejscu, więc dźwięk idzie w górę. Każdy półton wymaga rury krótszej o około 6%, więc na oktawę potrzeba 12 otworów. Otwory dla wysokich dźwięków są małe; otwory dla niskich są duże, a duże potrzebują klap, żeby je zakryć.

W rurze w kształcie stożka są wszystkie stopnie drabiny alikwotów: 1, 2, 3 razy najniższa częstotliwość i tak dalej. Drugi stopień to mniej więcej dwa razy pierwszy, więc kiedy przeskakujesz do drugiego rejestru, lądujesz o oktawę wyżej. Klarnet ma prostą rurę w kształcie walca; w jego niskim rejestrze są głównie stopnie nieparzyste (1, 3, 5), więc skacze o duodecymę (oktawę i kwintę).

Klapa oktawowa sama nie tworzy nowego dźwięku. Tak jakby delikatnie przytrzymać pierwszy szczebel drabiny: otwiera maleńki otwór, który osłabia najniższy rezonans, więc przejmuje go drugi. Ten najniższy rezonans i tak jest w stożku słaby, dlatego najniższe dźwięki trudno zagrać cicho, a łatwiej głośno.

Dźwięk saksofonu zawiera alikwoty zarówno nieparzyste, jak i parzyste, i to jeden z powodów, dla których brzmi inaczej niż klarnet. Jest też głośniejszy od innych instrumentów dętych drewnianych. Yamaha opisuje jego brzmienie jako bardzo bliskie ludzkiemu głosowi, z najszerszą skalą dynamiki spośród instrumentów dętych drewnianych.

Twoje usta i gardło to też przestrzeń dla dźwięku, trochę jak mały pokój, w którym niektóre dźwięki dźwięczą mocniej. Badacze odkryli, że zawodowi saksofoniści w bardzo wysokim rejestrze altissimo stroili silny rezonans ust tuż powyżej dźwięku, który chcieli zagrać. Amatorzy w tym badaniu tego nie robili i nie potrafili zagrać dźwięków altissimo.

Spróbuj: znajdź dwie tekturowe rolki różnej długości, na przykład rolkę po ręcznikach papierowych i rolkę po papierze toaletowym. Zakryj jeden koniec każdej z nich dłonią, klepnij i posłuchaj. Dłuższa rolka daje niższy dźwięk, tak jak saksofon brzmi niżej, gdy więcej otworów jest zamkniętych.

Jak grać

Saksofon trzymają trzy punkty: prawy kciuk pod podpórką, górne zęby na ustniku i pasek na szyję, który przejmuje większość ciężaru. Ustaw pasek tak, żeby ustnik sięgał akurat do ust i żebyś nie musiał się pochylać. Siedź albo stój prosto, patrz przed siebie i rozluźnij się; instrument trzymaj pionowo przed sobą, lekko przechylony w prawo.

Zadęcie (sposób ułożenia ust): dolna warga przykrywa dolne zęby jak poduszka, stroik leży na tej wardze, górne zęby opierają się na górze ustnika, a kąciki ust zamykają się wokół niego, jakbyś mówił „o”. Nie zagryzaj. Głębokie ślady zębów na ustniku zwykle znaczą, że zagryzasz.

Barwa, strój i głośność zaczynają się od oddechu. Podpieraj go z brzucha, żeby powietrze miało równą prędkość, zamiast ściskać dźwięk ustami. Żeby zacząć dźwięk, dotknij stroika językiem i puść go, jakbyś puszczał drzwi, które trzymałeś zamknięte.

Lewy kciuk naciska klapę oktawową, żeby przejść do drugiego rejestru. Wszystkie saksofony mają w zasadzie te same chwyty: tę samą zapisaną nutę gra się tymi samymi palcami na alcie i tenorze, chociaż do każdego ustnika trzeba się trochę przyzwyczaić.

Inne techniki: growl to nucenie albo śpiewanie podczas dmuchania, dla chropawego dźwięku. Tryl to szybka zamiana dźwięku z jego górnym sąsiadem. Slap polega na tym, że język chwyta stroik i odciąga go, a potem pozwala mu odskoczyć, co daje perkusyjne pyknięcie. Wygięcia dźwięku i glissanda powstają głównie przez zmianę kształtu wnętrza ust. Altissimo używa specjalnych chwytów i strojenia ust, żeby wyjść powyżej zapisanego F♯6.

Vibrato ucz się wtedy, gdy zadęcie, ręce, oddech i dźwięk są już stabilne, mniej więcej po roku lub dwóch latach gry. Używaj szczęki jak zawiasu, poruszając nią odrobinę, tak żeby dźwięk lekko opadał i wracał. Najwyżej mniej więcej szesnastki przy 72–76 uderzeniach na minutę; szybciej brzmi nerwowo. Nauczyciele nie polecają używania przepony ani potrząsania instrumentem.

• Długi dźwięk (tenor)Prosty długi dźwięk bez vibrata na saksofonie tenorowym: w zapisie D5, w brzmieniu C4. Ćwiczenie długich dźwięków ma prowadzić do takiej stabilności.
• Vibrato na tenorzeNajpierw prosty dźwięk, potem ten sam dźwięk z vibratem szczęki, na saksofonie tenorowym (w zapisie D5, w brzmieniu C4). Posłuchaj ciepłej fali, którą dodaje.
• Krótki dźwięk z atakiem językowym (tenor)Język puszcza stroik i wyskakuje krótki dźwięk, na saksofonie tenorowym: w zapisie D5, w brzmieniu C4.

Skala i zapis nutowy

Wszystkie saksofony w stroju E♭ i B♭ czytają w kluczu wiolinowym. Skala w zapisie sięga mniej więcej od B♭3 do F6, a wiele altów i tenorów sięga też F♯6. Powyżej jest rejestr altissimo, który wymaga specjalnych ćwiczeń. Standardowa skala to trochę mniej niż trzy oktawy.

Saksofon to instrument transponujący: zapisana nuta i dźwięk, który słyszysz, są różne. Dobra strona jest taka, że każdy rozmiar ma te same chwyty, więc przy zmianie niczego nie uczysz się od nowa. Alt brzmi o sekstę wielką niżej, niż jest zapisany: zapisane C5 brzmi jako E♭4. Tenor brzmi o nonę wielką niżej (oktawę i sekundę wielką): zapisane F4 brzmi jako E♭3.

Skala altu w brzmieniu rzeczywistym to więc D♭3 do A♭5 (około 139 do 831 Hz), a tenoru A♭2 do E♭5 (około 104 do 622 Hz). Żeby zagrać z fortepianem w C-dur w brzmieniu rzeczywistym, alt czyta w A-dur (3 krzyżyki), a tenor w D-dur (2 krzyżyki).

Posłuchaj

• Niski dźwięk tenoru: B♭2Saksofon tenorowy, w zapisie C4, w brzmieniu B♭2, blisko jego najniższego dźwięku. Posłuchaj gęstego niskiego brzmienia.
• Tenor z klapą oktawową: C4Saksofon tenorowy, w zapisie D5, w brzmieniu C4. Ten dźwięk wymaga klapy oktawowej: jest w drugim rejestrze.
• Wysoki dźwięk tenoru: D5Saksofon tenorowy, w zapisie E6, w brzmieniu D5, blisko góry standardowej skali w zapisie (F6).
• Tenor od dołu do góryTen sam saksofon tenorowy wspina się przez trzy rejestry: w brzmieniu B♭2, C4, D5 (w zapisie C4, D5, E6).

Historia i rodzina

Saksofon to jeden z niewielu popularnych instrumentów, o których wiadomo, że wynalazła je jedna osoba, i nosi jej imię: Adolphe Sax. Urodził się w Dinant w Belgii w 1814 roku. Jego ojciec też budował instrumenty, a Sax uczył się gry na flecie i klarnecie w konserwatorium w Brukseli.

Jest kilka opowieści o tym, dlaczego go wynalazł: żeby poprawić brzmienie klarnetu basowego, z eksperymentów z zakładaniem ustnika ze stroikiem na instrument blaszany, żeby połączyć zalety instrumentów drewnianych i blaszanych albo żeby zbudować instrument podobny do klarnetu, który przedmuchuje się o oktawę. Zbudował go około 1840 roku, pokazał w Paryżu w 1842 roku i opatentował w 1846 roku; patent obejmował 8 rozmiarów.

Armia francuska szybko przyjęła saksofon i rozszedł się on do innych krajów. Sax przez dziesięć lat procesował się z rywalami o swoje patenty i na starość był biedny. Konserwatorium Paryskie otworzyło klasę saksofonu w 1857 roku, a uczył w niej sam Sax.

W orkiestrze „Arlezjanka” Bizeta to prawdopodobnie jeden z pierwszych utworów z saksofonem, a w „Bolerze” Ravela są sola saksofonu tenorowego i sopranowego. W Stanach Zjednoczonych saksofon stał się popularnym instrumentem solowym w czasach I wojny światowej, a potem jednym z najważniejszych instrumentów solowych w swingu i jazzie. Wielcy saksofoniści jazzowi to między innymi Coleman Hawkins, Lester Young, Charlie Parker, Sonny Rollins i John Coltrane.

Krewni: klarnet też ma jeden stroik, ale jego rura to walec, więc przedmuchuje się o duodecymę. Obój i fagot mają podwójny stroik i też mają stożkowe rury. Sax wynalazł też instrumenty blaszane, takie jak saksorn, na których gra się, wprawiając w drgania wargi.

1. 1814
   Adolphe Sax rodzi się w Dinant w Belgii.
2. ok. 1840
   Sax tworzy saksofon.
3. 1842
   12 czerwca Berlioz poświęca Saxowi cały artykuł w „Journal des Débats”; w tym samym roku Sax osiada w Paryżu i pokazuje saksofon.
4. 1844
   Na francuskiej Wystawie Przemysłowej zostaje pokazany saksofon basowy B♭.
5. 1846
   Sax patentuje saksofon w Paryżu; patent obejmuje 8 rozmiarów.
6. 1857
   Konserwatorium Paryskie otwiera klasę saksofonu, którą prowadzi Sax.
7. 1894
   Sax umiera w Paryżu.
8. Połowa lat 20. XX w.
   Typowy zespół jazzowy ma pięć saksofonów.
9. 1928
   Saksofonista Johnny Hodges dołącza do orkiestry Duke’a Ellingtona.

Pierwsze kroki i pielęgnacja

Na pierwszy saksofon dobrym wyborem jest alt: łatwiej na nim grać niż na sopranie, pasek przejmuje większość jego ciężaru i łatwiej o niego dbać. Zacznij od standardowego ustnika i stroika o twardości około 2½ i ćwicz długie dźwięki oraz zadęcie. Ustnik i stroik muszą do siebie pasować, więc jeśli nie masz pewności, zapytaj w sklepie muzycznym.

Twardość stroików zwykle wynosi od 2 do 5; niższy numer oznacza cieńszy stroik. Stroiki 2 i 2,5 łatwo drgają i brzmią jaśniej; 4 i 5 trudniej rozdmuchać, a brzmią gęściej i cieplej. Stroiki się zużywają: jeden zwykle wystarcza na tydzień do dwóch, a po zmianie na nowy dźwięk się zmienia; stroiki syntetyczne (z żywicy) wytrzymują dłużej. Wąski ustnik ze zbyt miękkim stroikiem może sprawić, że stroik przylgnie do ustnika i dźwięk może nagle się urwać.

• Przed składaniem nałóż trochę smaru do korków na korek na końcu szyjki, tam gdzie wchodzi ustnik, i przy składaniu nie ściskaj szyjki ani klap.
• Po graniu zdejmij stroik, wyczyść ustnik małym wyciorem (uważaj, żeby nie uszkodzić jego cienkiego czubka), a potem osusz szyjkę od środka.
• Po zdjęciu szyjki wrzuć wycior przez czarę i wyciągnij go górą korpusu, tam gdzie wchodzi szyjka (sopran, alt i tenor; w barytonie jest inaczej).
• Jeśli poduszka jest mokra, włóż bibułkę do czyszczenia między poduszkę a otwór i kilka razy lekko naciśnij klapę, potem przesuń bibułkę i powtórz dwa lub trzy razy; nie wyciągaj bibułki, gdy klapa jest wciśnięta.
• Co 2–3 miesiące nałóż małą kroplę oliwki do mechanizmu na oba końce osi klap i zetrzyj nadmiar; skrzypiąca klapa znaczy, że już pora.
• Nie rozkręcaj klap sam. Jeśli niskie dźwięki zaczynają trudno wychodzić, poduszka może nie przylegać szczelnie; oddaj saksofon do sprawdzenia w sklepie muzycznym.
• Czubek ustnika jest cienki i po upadku może pęknąć albo się wyszczerbić, co zmienia brzmienie.

Odkrywaj dalej

• Instrumenty dęte drewnianeInstrumenty dęte drewniane wydają dźwięk dzięki drgającemu powietrzu w rurze. Dowiedz się, jak działają flety, stroiki i otwory na palce.
• Flet poprzecznyBez stroika: dmuchasz na krawędź otworu. Poznaj budowę fletu, skąd bierze się jego dźwięk, jak na nim grać i jego skalę.
• KlarnetJeden stroik otwiera się i zamyka jak drzwiczki i wprawia powietrze w drgania. Poznaj budowę, skok o duodecymę i grę.