Fortepian: jak jest zbudowany, jak brzmi, jak na nim grać

Dźwięk fortepianu pochodzi ze strun, ale to rząd małych młotków wprawia je w drgania. Naciśnij klawisz, a młotek uderzy w strunę: naciśniesz delikatnie, dźwięk będzie cichy; naciśniesz mocno, będzie głośny i mocny. Ta strona pokazuje, co kryje się we wnętrzu fortepianu i jak zacząć grać.

Sprawdzono 9 października 2026

W tej lekcji

Poznaj fortepian

Fortepian to instrument strunowy z klawiaturą. Kiedy naciskasz klawisz, mechanizm (cały zestaw dźwigni, który przekazuje twój ruch młotkowi) wyrzuca obity filcem młotek w stronę metalowych strun. Ponieważ może grać cicho albo głośno, zależnie od tego, jak naciskasz, nazwano go pianoforte: piano znaczy cicho, forte znaczy głośno. W 1711 roku Scipione Maffei nazwał go „klawesynem z cichym i głośnym”; to pierwszy raz, kiedy pojawiła się późniejsza nazwa.

Jego dźwięk pochodzi ze strun, więc należy do instrumentów strunowych. Ale w struny uderzają młotki, tak jak w cymbałach, więc jest też trochę podobny do instrumentu perkusyjnego. W systemie Hornbostela–Sachsa należy do cytr w grupie chordofonów: struny pobudzane uderzeniem młotków, z klawiaturą.

Są dwa główne rodzaje. Fortepian (skrzydłowy) ma struny ułożone poziomo, równolegle do podłogi, i ma mniej więcej od 1,5 m do nieco ponad 2,7 m długości; pianino ma struny ustawione pionowo, żeby zajmować mniej miejsca. Współczesny fortepian ma 88 klawiszy: 52 białe i 36 czarnych, czyli około 7¼ oktawy.

Rodzina: Instrument klawiszowy (także instrument strunowy)
Klasyfikacja: Chordofon, typ cytry, struny uderzane młotkami, z klawiaturą (H–S 314.122-4-8)
Skala brzmiąca: Od A0 do C8 (88 klawiszy)
Klucze: System fortepianowy (klucz wiolinowy + basowy)
Transpozycja: Nietransponujący (brzmi tak, jak jest zapisany)
Typowe rozmiary: Fortepian ma około 1,5–2,7+ m długości; pianina w wersjach spinet, console i studio

Części fortepianu

Fortepian ma ponad dziesięć tysięcy części, a większość z nich znajduje się w mechanizmie. Lista poniżej idzie drogą dźwięku: od twojego palca do młotka, do strun i do płyty rezonansowej.

Wszystkie struny razem ciągną ramę z siłą około 20 ton (źródła podają od 18 do 30 ton, zależnie od instrumentu). Każda struna jest naciągnięta z siłą około 80–90 kg. Dlatego fortepian potrzebuje żeliwnej ramy.

Weźmy Steinway Model D, często spotykany fortepian koncertowy: 274 cm długości, 156 cm szerokości i 483 kg. Jego obudowa (rama boczna) to 17 warstw twardego klonu wygiętych razem w jeden kawałek (patent firmy Steinway z 1878 roku). Klawisze są ze świerka europejskiego, najdłuższy ma 62,2 cm; płyta rezonansowa jest ze świerka sitkajskiego, ma 9 mm grubości w środku i 6 mm przy brzegach; młotki to wełniany filc na drewnie grabowym.

Niektóre części są ukryte w środku albo z tyłu instrumentu, gdzie obrazek ich nie pokazuje; ich numery wskazują mniej więcej, gdzie się znajdują.

Skąd się bierze dźwięk

Naciśnij klawisz, a młotek uderzy w strunę. Ale sama struna jest bardzo cicha, jak pojedyncza naciągnięta gumka recepturka. Jednym końcem opiera się o mostek, przyklejony do płyty rezonansowej, więc drgania przechodzą do dużej płyty, a płyta popycha powietrze. To tak, jakby położyć telefon w pustej misce: miska też drga i dźwięk robi się głośniejszy.

Najsprytniejsze w fortepianie jest to, że młotek odskakuje od struny zaraz po uderzeniu, więc nie zostaje na niej i nie dusi dźwięku. To jest wymyk: trochę jak wtedy, gdy dotkniesz gorącej patelni i od razu cofasz palec.

Każdy klawisz ma własne struny o stałej wysokości dźwięku, więc wybierasz klawisz, zamiast zmieniać długość struny palcem, jak na skrzypcach. Im struna krótsza, cieńsza i mocniej naciągnięta, tym wyższy dźwięk. Struny basowe są owinięte miedzią, żeby były cięższe, tak jak gruba włóczka owinięta wokół skakanki sprawia, że kręci się ona wolniej; dzięki temu mogą brzmieć nisko, nie będąc ogromnie długie.

W środku i na górze klawiatury każdy klawisz ma 3 struny brzmiące razem; niżej są 2, a najniższe dźwięki mają tylko 1. Kiedy struna oddaje energię płycie rezonansowej, najpierw oddaje dużo i szybko, a potem dużo wolniej. Dlatego dźwięk fortepianu najpierw szybko słabnie, a potem długo cicho wybrzmiewa, jak kamień wrzucony do wody: duży plusk, a potem powolne kręgi.

Młotek uderza mniej więcej w 1/7 długości struny (zależy to od rejestru), co osłabia 7. składową harmoniczną (7. dźwięk szeregu harmonicznego), która gryzie się z innymi dźwiękami. Struny fortepianu są grube i sztywne, jak stalowa linijka, którą trudniej zgiąć niż gumkę, więc ich wyższe alikwoty są trochę za wysokie; dlatego stroiciele lekko „rozciągają” cały strój. Całkowite rozciągnięcie w całej skali zależy od instrumentu: około 45 centów w Steinwayu Model M i 60 centów w Modelu D (1 cent to setna część półtonu).

Wełniany filc na młotku jest wyjątkowy: przy lekkim dotknięciu jest miękki, a im mocniej go ścisnąć, tym robi się twardszy, jak gąbka. Dlatego gdy grasz delikatnie, dźwięk jest łagodny, a gdy grasz mocno, jest nie tylko głośniejszy, ale też ma mocniejszy charakter.

Gdy tylko palec zejdzie z klawisza, filc tłumika przyciska strunę i dźwięk milknie, jak wtedy, gdy położysz rękę na rozbujanej huśtawce. Struny klawiszy, których nie naciśnięto, też trochę drgają razem z innymi. To współbrzmienie (rezonans) daje fortepianowi akustycznemu jego bogate brzmienie.

Spróbuj: na fortepianie albo pianinie akustycznym przytrzymaj prawy pedał (podnosi wszystkie tłumiki ze strun), zaśpiewaj głośne „aaa” w stronę strun, a potem nagle przestań. Posłuchaj: struny odpowiadają tym samym dźwiękiem, który przed chwilą zaśpiewano. To rezonans, czyli drgania współbrzmiące.

Jak grać

Ustaw ławę na środku klawiatury, przodem do instrumentu, i usiądź na jej przedniej połowie. Trzymaj obie stopy płasko na podłodze, ramiona i ręce rozluźnione, a plecy proste. Dopasuj wysokość tak, żeby łokcie były mniej więcej na poziomie klawiszy; odległość jest dobra, gdy pięść wyciągniętej do przodu ręki akurat dotyka klapy klawiatury.

Ułóż dłoń tak, jakby delikatnie trzymała jajko, albo tak, jak naturalnie zgina się dłoń ręki zwisającej wzdłuż boku. Palce mają numery: kciuk 1, wskazujący 2, środkowy 3, serdeczny 4, mały 5. Traktuj dłoń, nadgarstek i przedramię jak jedną całość i pozwól, by ciężar przedramienia opadał w klawisze, wtedy palce nie muszą mocno pchać.

Niskie dźwięki są po lewej, wysokie po prawej. Czarne klawisze są w grupach po 2 i po 3: białe klawisze wokół grupy dwóch to C, D i E, a wokół grupy trzech to F, G, A i B (po polsku H). Wysokości dźwięków fortepianu są już ustalone; ty decydujesz, który klawisz, z jaką siłą i jak szybko go puścisz, i to wszystko kształtuje wyraz.

Żeby zagrać gamę C-dur prawą ręką, zagraj palcami 1-2-3 dźwięki C, D, E, potem podłóż kciuk pod dłoń na F i zagraj 1-2-3-4-5 aż do następnego C; w dół palec 3 przechodzi nad kciukiem. Lewa ręka gra odwrotnie: 5-4-3-2-1, potem 3-2-1. W gamach kciuk nie stawia się na czarnych klawiszach.

Prawy pedał to pedał forte (pedał tłumików): podnosi wszystkie tłumiki, więc dźwięki brzmią dalej po puszczeniu klawiszy. Dobrze użyty daje pełniejszy i głośniejszy dźwięk; trzymany za długo zlewa harmonie w jedną plamę. Przy zmianie akordu używaj pedalizacji legato (pedału synkopowanego): najpierw zagraj nowe dźwięki, potem puść pedał i naciśnij go znowu („zagraj, w górę, w dół”). Trzymaj piętę na podłodze i naciskaj przednią częścią stopy, zamiast podnosić całą nogę.

Lewy pedał to pedał piano (una corda). W fortepianie przesuwa cały mechanizm w bok, więc młotki uderzają w mniej strun, a dźwięk jest cichszy i łagodniejszy; w pianinie przysuwa młotki bliżej strun. Środkowy pedał fortepianu to sostenuto: przedłuża brzmienie tylko tych klawiszy, które były już wciśnięte w chwili naciśnięcia pedału; to najrzadziej używany z trzech. W pianinie środkowy pedał to zwykle moderator, który opuszcza pasek filcu między młotki a struny, żeby ciszej ćwiczyć.

Staccato oznacza krótkie, szybkie dźwięki; tryl to jak najszybsze przeplatanie dwóch dźwięków. Młotek fortepianu opada pod własnym ciężarem, więc klawisz może powtarzać dźwięk ponad dziesięć razy na sekundę; młotek pianina wraca dzięki sprężynie, około 7 razy na sekundę.

Częste problemy początkujących: za nisko ustawiona ława; ostatni staw palca (ten tuż nad paznokciem) wyginający się do tyłu, zwłaszcza w palcu wskazującym i serdecznym; wykręcony nadgarstek; oraz deptanie pedału z nerwów.

1-2-3 na C D E, kciuk przechodzi pod spodem na F, potem 1-2-3-4-5 aż do następnego C. Posłuchaj, czy przejście kciuka brzmi tak samo gładko jak każdy inny dźwięk.
Od górnego C zagraj 5-4-3-2-1 w dół do F, potem palec 3 przechodzi nad kciukiem na E, D i C.
Zagraj dźwięki akordu C-dur (C, E, G) po kolei w górę, jak przy szarpaniu strun harfy. Dłoń otwiera się szerzej niż przy akordzie.

Skala i zapis

Muzykę fortepianową zapisuje się w systemie fortepianowym: pięciolinia z kluczem wiolinowym na górze i pięciolinia z kluczem basowym pod spodem. Początkujący zwykle czytają klucz wiolinowy prawą ręką, a basowy lewą. Środkowe C (C4) leży między dwiema pięcioliniami; można je zapisać tuż nad pięciolinią basową albo tuż pod wiolinową.

88 klawiszy sięga od najniższego dźwięku A0 (27,5 drgań na sekundę) do najwyższego C8 (około 4186 na sekundę). A nad środkowym C, czyli A4, to standardowy dźwięk do strojenia: 440 drgań na sekundę.

Fortepian nie jest instrumentem transponującym: zapisane C4 brzmi jako C4. W lekcji o transpozycji dźwięk grany przez fortepian służy jako „brzmienie rzeczywiste”, z którym porównuje się inne instrumenty. Niektóre fortepiany są większe: jeden z modeli Bösendorfera ma 97 klawiszy, 9 dodatkowych na dole, aż do C0. Te dodatkowe struny służą głównie do współbrzmienia i prawie nigdy się na nich nie gra.

Środkowe C (C4) może stać tuż pod pięciolinią wiolinową albo tuż nad basową.

A0 – C8

Posłuchaj

A0, C2, C4, C6, C8. Niskie dźwięki są głębokie i długo brzmią; im wyżej, tym dźwięk krótszy i jaśniejszy i tym szybciej gaśnie.
C4 leży w środku systemu fortepianowego; A4 to dźwięk do strojenia, 440 Hz.
Najpierw grupa 2 czarnych klawiszy, potem grupa 3.
Od C1 do C8. Każdy krok w górę to oktawa: ta sama nazwa dźwięku, tylko wyżej.

Historia i rodzina

Zanim powstał fortepian, istniały już strunowe instrumenty klawiszowe. Klawikord pojawił się w XIV wieku; mały mosiężny klinik (tangent) dociska strunę od dołu, a jest tak cichy, że z odległości metra czy dwóch prawie go nie słychać. Klawesyn pojawił się we Włoszech około 1500 roku; szarpie struny, a jego głośność jest mniej więcej taka sama, niezależnie od tego, jak naciskasz. Za jednego z przodków fortepianu uważa się też cymbały, w których struny uderza się małymi młoteczkami.

Około 1700 roku we Florencji Bartolomeo Cristofori (1655–1731), który opiekował się instrumentami rodziny Medyceuszy, zbudował nowy instrument z młotkami i tłumikami. Jego wymyk pozwalał młotkowi opaść zaraz po uderzeniu, a struny były grubsze i mocniej naciągnięte niż w klawesynie. Najstarszy zachowany fortepian to instrument zbudowany przez niego w 1720 roku, z 54 klawiszami, dziś w Metropolitan Museum of Art.

Fortepian szybko dotarł do Niemiec i Anglii. Jan Sebastian Bach najpierw uznał fortepiany Gottfrieda Silbermanna za zbyt ciężkie w grze i słabe w górze, ale później je chwalił. W Wiedniu mechanizm Johanna Andreasa Steina był jasny w brzmieniu i czuły, a Mozart go uwielbiał; w Londynie w latach 70. i 80. XVIII wieku Broadwood i inni rozwinęli solidniejszą mechanikę angielską.

W XIX wieku fortepiany stały się większe i głośniejsze. Francuz Sébastien Érard wynalazł podwójną repetycję (podwójny wymyk), która pozwala szybko powtarzać dźwięk na tym samym klawiszu: pierwszy patent w 1808 roku, ulepszona wersja opatentowana w 1821 roku na nazwisko jego bratanka Pierre’a Érarda. Fortepiany nadal korzystają z tego pomysłu. Żeliwne ramy zastąpiły drewnianą konstrukcję, filcowe młotki zastąpiły skórzane, a w latach 50. XIX wieku firma Steinway & Sons, założona w 1853 roku na Manhattanie w Nowym Jorku przez Henry’ego Engelharda Steinwaya, połączyła w fortepianie krzyżowy układ strun (struny basowe biegną ukośnie nad strunami wyższymi) z jednoczęściową żeliwną ramą; producenci na całym świecie przejęli później te rozwiązania. Skala urosła z 5 oktaw (61 klawiszy) pod koniec XVIII wieku do 88 klawiszy, które zaczęły się pojawiać pod koniec lat 60. XIX wieku i stały się standardem około 1900 roku.

Do rodziny fortepianu należą wczesne fortepiano, fortepian stołowy, fortepian skrzydłowy, pianino, „fortepian żyrafa” (wczesne pionowe pianino, czyli fortepian postawiony na sztorc, ogonem do góry) oraz dzisiejsze pianina cyfrowe i wyciszane (silent). Około 1860 roku pianino prawie całkowicie zastąpiło fortepian stołowy jako zwykły instrument w domu.

XIV wiek
Pojawia się klawikord
ok. 1500
We Włoszech pojawia się klawesyn
ok. 1700
Cristofori buduje we Florencji pierwsze fortepiany
1720
Najstarszy zachowany fortepian (Cristofori, 54 klawisze)
1732
Lodovico Giustini wydaje 12 sonat, najwcześniejszą znaną muzykę napisaną i wydaną z myślą o fortepianie
1800
John Isaac Hawkins buduje pierwsze udane małe pianino
1808
Pierwszy patent na podwójną repetycję Sébastiena Érarda (ulepszona wersja opatentowana przez jego bratanka Pierre’a w 1821 roku)
1825
Alpheus Babcock w Bostonie wykonuje pierwszą jednoczęściową żeliwną ramę (do fortepianu stołowego)
1826
Jean-Henri Pape w Paryżu patentuje młotki obite filcem
1853
Henry Engelhard Steinway zakłada firmę Steinway & Sons na Manhattanie w Nowym Jorku
lata 50. XIX w.
Steinway łączy w fortepianie krzyżowy układ strun z jednoczęściową żeliwną ramą
1862
Claude Montal w Paryżu wynajduje pedał sostenuto
1868
Pierwszy 88-klawiszowy fortepian Steinwaya (dziś w Metropolitan Museum)
1878
Steinway patentuje jednoczęściową giętą obudowę

Na początek i pielęgnacja

Barwa instrumentu akustycznego zmienia się pod twoim dotykiem, a jego struny bogato współbrzmią, ale trzeba go stroić, zajmuje miejsce i waży około 180–450 kg. Pianino cyfrowe jest lekkie, ma regulację głośności, nigdy nie trzeba go stroić i działa ze słuchawkami, ale dotyk i brzmienie bardzo różnią się zależnie od marki i modelu. Piano Technicians Guild (PTG, amerykańskie stowarzyszenie techników fortepianowych) radzi wypróbować oba przed decyzją i zauważa, że niektórych umiejętności można się nauczyć tylko na instrumencie akustycznym.

Tabela porównawcza PTG zauważa, że instrumenty cyfrowe mają od 61 do 88 klawiszy, nie zawsze pełnowymiarowych, i że tylko lepsze modele mają ważoną klawiaturę (klawisze z ciężarem, jak w prawdziwym fortepianie) i pedały. Warto to sprawdzić; zwykłe keyboardy nie mają ważonej klawiatury. Zanim kupisz używany instrument akustyczny, poproś wykwalifikowanego technika (stroiciela) o sprawdzenie go: instrument „za darmo albo tani” może okazać się najdroższy, jeśli trzeba go będzie odbudować.

Fortepian powoli się rozstraja, nawet jeśli nikt na nim nie gra, bo każda mocno naciągnięta struna stopniowo się rozciąga, najbardziej w pierwszym roku nowego instrumentu. Yamaha radzi stroić co najmniej raz w roku, a w pierwszym roku dwa razy; PTG pisze, że większość producentów zaleca trzy do czterech strojeń w pierwszym roku i co najmniej dwa rocznie później. Jak często naprawdę, zależy od tego, ile grasz, i od klimatu.

Zmiany wilgotności też zmieniają strój. Gdy jest wilgotno, płyta rezonansowa wybrzusza się i dociska mostek do strun, więc dźwięki idą w górę; gdy jest sucho, płyta się kurczy i dźwięki opadają. W obu przypadkach najbardziej zmienia się środek klawiatury. Gwałtowne zmiany mogą nawet spowodować pęknięcia drewna i puszczenie kleju, trochę jak drewniane drzwi, które w deszczowej porze zaczynają się zacinać.

Trzymaj instrument tam, gdzie temperatura i wilgotność są stałe: PTG proponuje około 20 °C i 42% wilgotności względnej, i podkreśla, że wilgotność powinna pozostawać stała.
Trzymaj go z dala od kratek ogrzewania i klimatyzacji, pieców, drzwi i okien oraz poza bezpośrednim słońcem.
Kurz ścieraj miękką ściereczką; do klawiszy używaj osobnej ściereczki i wycieraj je od tyłu do przodu, nie na boki.
Jeśli klawisze są brudne, przetrzyj je dobrze wyżętą ściereczką z rozcieńczonym łagodnym detergentem. Nigdy nie używaj alkoholu (może powodować pęknięcia) ani chemicznych chusteczek nawilżanych, które nie są przeznaczone do fortepianów.
Umyj ręce, zanim zaczniesz grać.
Pianino wysyła dużo dźwięku do tyłu: nie stawiaj go przy ścianie zewnętrznej, a dywany i ciężkie zasłony pomagają, żeby dźwięk nie docierał do sąsiadów.
Jeśli jeden klawisz brzmi jak dwa różne dźwięki albo przy głośnej grze coś brzęczy, poproś technika (stroiciela) o sprawdzenie instrumentu.

Dźwięk fortepianu: Salamander Grand Piano, autor Alexander Holm (CC BY 3.0).