Gitara elektryczna: jak jest zbudowana, jak brzmi, jak na niej grać

Poznaj gitarę elektryczną

Gitara elektryczna to instrument strunowy szarpany: szarpiesz strunę kostką albo palcem, a ona drga. Różnica polega na tym, że drgania zamieniają się w prąd elektryczny, a dźwięk wydaje osobny wzmacniacz (wzmacniacz plus głośnik). Pierwsze gitary elektryczne były puste w środku, tak jak gitary akustyczne. Dziś najczęściej spotyka się gitary z litym korpusem, bo dźwięk pochodzi z przetworników i wzmacniacza, a nie z rezonującego pustego pudła.

Są też gitary półakustyczne i hollow body (z pustym korpusem). Ich korpus jest pusty, czasem z litym drewnianym klockiem przez środek, na którym trzymają się przetworniki i mostek. Brzmią cieplej, ale bez prądu wciąż nie są wystarczająco głośne. Innym krewnym jest lap steel (gitara hawajska), którą kładzie się płasko na kolanach i gra przesuwanym slidem; od niej zaczyna się historia gitary elektrycznej.

Pierwotny system klasyfikacji instrumentów Hornbostela–Sachsa z 1914 roku nie obejmował instrumentów elektrycznych; poprawiona wersja MIMO z 2011 roku dodała elektrofony i umieściła gitarę elektryczną w grupie 513, chordofony elektroakustyczne. Ze względu na kształt nadal jednak należy razem ze zwykłymi gitarami do grupy 321.322, lutni skrzynkowych z szyjką.

Rodzina

Instrument strunowy (szarpany, wzmacniany elektrycznie)

Klasyfikacja

Chordofon elektroakustyczny, 513 (kształtem taki jak gitara, 321.322)

Skala brzmiąca

Od E2 do D6 (22 progi) albo E6 (24 progi), wyliczone z liczby progów

Klucz

Klucz wiolinowy

Transpozycja

Brzmi o oktawę niżej, niż jest zapisana

Typowy układ

6 strun, puste struny E2–A2–D3–G3–B3–E4 (B to po polsku H); zwykle 21, 22 albo 24 progi

Części gitary elektrycznej

Od główki do końca korpusu każda część ma jedno z dwóch zadań: ustala, jak długa i jak mocno naciągnięta jest drgająca struna, albo zamienia drgania w prąd. Każda struna jest rozpięta między siodełkiem a mostkiem, a odległość między nimi ustala wysokość pustej struny. Korpus to zwykle jeden albo kilka kawałków litego drewna, najczęściej olchy, jesionu, klonu albo mahoniu.

Rozmiary różnią się zależnie od modelu. Fender Player II Stratocaster ma menzurę 25,5 cala (648 mm) i 22 progi; Gibson Les Paul Standard 60s ma menzurę 24,75 cala (628,65 mm) i 22 progi; Ibanez RG550 ma 24 progi. W niektórych gitarach, na przykład w Telecasterze, gryf jest przykręcony do korpusu śrubami, co obniża koszty i ułatwia naprawy.

Kabel wpina się do gniazda wyjściowego gitary i prowadzi do efektu (kostki) albo do wzmacniacza.

12345678910

1. 1
   Główka headstock

   Koniec gryfu, na którym zamontowane są klucze.

2. 2
   Klucze (mechanika) tuning machines / tuners

   Obracanie klucza nawija strunę na trzpień; mocniej naciągnięta brzmi wyżej. Dobre klucze nie puszczają, gdy je zostawisz, a niektóre blokują strunę.

3. 3
   Siodełko nut

   Mała listewka z rowkami, która trzyma struny, często z twardego plastiku, kości albo materiału syntetycznego. Gitarzyści elektryczni często podciągają struny, więc siodełko musi być śliskie, bo inaczej struna się zacina i rozstraja.

4. 4
   Gryf i podstrunnica neck / fingerboard (fretboard)

   Tu ręka chwytająca dociska struny. Dociśnięcie skraca drgającą część struny, więc dźwięk idzie w górę.

5. 5
   Progi frets

   Metalowe paski wpuszczone w podstrunnicę, które ustalają wysokość dźwięku, gdy dociśniesz strunę. Ich miejsca wycina się precyzyjnie maszynami sterowanymi komputerowo.

6. 6
   Korpus body

   Zwykle z litego drewna. W gitarze z litym korpusem dźwięk nie zależy od rezonowania korpusu.

7. 7
   Przetworniki pickups

   Magnes owinięty cienkim drutem miedzianym. Gdy nad nim drga struna, przetwornik wysyła sygnał elektryczny.

8. 8
   Przełącznik przetworników pickup selector switch

   Wybiera, które przetworniki słychać. Stratocaster ma 5 pozycji: jeden przetwornik albo dwa razem.

9. 9
   Potencjometry głośności i barwy volume / tone controls

   Gałki do regulacji głośności i barwy dźwięku.

10. 10
    Mostek bridge / tremolo (vibrato) bridge

    Trzyma drugi koniec strun. Mostek tremolo może się ruszać, więc ramieniem (wajchą) można zmieniać naciąg strun i wysokość dźwięku.

Skąd się bierze dźwięk

Szarpnij strunę, a zacznie drgać tam i z powrotem. Wysokość jej dźwięku zależy od trzech rzeczy: długości, naciągu i ciężaru. Dociśnij ją do progu, a stanie się krótsza, więc zabrzmi wyżej; przekręć klucz, żeby ją mocniej naciągnąć, a też zabrzmi wyżej. Przy tej samej długości i naciągu cięższa struna brzmi niżej; tak samo naciągnięta gumka brzmi tym wyżej, im mocniej ją ciągniesz.

Progi rozmieszcza się według zasady, że każdy odcina około 1/18 pozostałej długości struny. Każdy próg podnosi dźwięk o około 98,9 centa, bardzo blisko półtonu stroju równomiernego (100 centów); dlatego progi są coraz bliżej siebie, im wyżej idziesz, jak schody, których stopnie robią się coraz węższe. Sąsiednie struny dzieli kwarta czysta, z wyjątkiem trzeciej struny (G3) i drugiej (B3, po polsku H3), które dzieli tercja wielka.

Stalowe struny gitary elektrycznej są przyciągane przez magnesy. Przetwornik to magnes owinięty cewką z cienkiego drutu. Kiedy stalowa struna drga blisko magnesu, zmienia strumień magnetyczny przechodzący przez cewkę, a zgodnie z prawem Faradaya powstaje wtedy zmienne napięcie. Na tej samej zasadzie działa dynamo w rowerze: porusz magnes i cewkę względem siebie, a powstanie prąd.

Ten sygnał elektryczny trafia potem do wzmacniacza. Przedwzmacniacz podnosi sygnał z przetwornika do poziomu liniowego, na którym dobrze kształtuje się barwę i dodaje efekty; główna głośność (master) końcówki mocy ustala, jak głośno gra głośnik. Wyobraź sobie, że najpierw szept staje się wyraźny, a potem dostaje go megafon.

Struna nie drga tylko jako całość; jednocześnie drga też w dwóch, trzech, czterech i więcej częściach. To jej składowe harmoniczne (alikwoty), a każda ma punkty, które prawie się nie ruszają, zwane węzłami. Jeśli przetwornik leży dokładnie pod węzłem którejś składowej, ta składowa jest stłumiona; tak samo działa miejsce szarpnięcia, więc szarpnięcie blisko mostka brzmi jaśniej, a dalej od niego cieplej. To jak skakanka: miejsca w rękach kręcących prawie się nie ruszają, a środek zatacza szerokie łuki.

Dlatego miejsce przetwornika zmienia brzmienie: w gitarze z dwoma humbuckerami przetwornik przy mostku brzmi zwykle jaśniej i bardziej zadziornie, a przetwornik przy gryfie cieplej i łagodniej.

Przetwornik jednocewkowy (single coil) to jedna cewka wokół jednego magnesu: jasny i czysty, ale łatwo łapie brum z sieci elektrycznej (w Polsce 50 Hz, w miejscach takich jak USA czy Tajwan 60 Hz). Humbucker ma dwie cewki nawinięte w przeciwnych kierunkach i z przeciwną biegunowością magnesów, więc zakłócenia z zewnątrz pojawiają się w obu cewkach mniej więcej tak samo duże, ale przeciwne, i się znoszą. To jak dwie osoby pchające drzwi z dwóch stron: drzwi się nie ruszają.

Są też inne przetworniki. P-90 to przetwornik jednocewkowy z szerszą szpulką: brzmi agresywniej, ma wyższy sygnał wyjściowy i mniej brumu. Magnesy ceramiczne brzmią jasno i mocno, a alnico cieplej i bardziej „vintage”. Większość przetworników jest pasywna i nie potrzebuje zasilania; przetworniki aktywne działają na baterię w gitarze i dają mocniejszy sygnał, a przełącznik coil split wyłącza jedną cewkę humbuckera, żeby działał jak przetwornik jednocewkowy.

Wzmacniacz może wzmocnić tylko do pewnej granicy. Jeśli ją przekroczysz, wierzchołki fali zostają ścięte, i to jest przester. Wzmacniacz lampowy stopniowo zaokrągla wierzchołki, a tranzystorowy ścina je płasko na poziomie napięcia zasilania, co brzmi ostrzej. Przester dodaje dużo składowych harmonicznych, więc dźwięk robi się grubszy, a gałka gain we wzmacniaczu ustala, ile jest przesteru: jak przy nalewaniu wody do za małego kubka, wszystko ponad brzeg się wylewa.

Ponieważ dźwięk jest prądem, może przed wzmacniaczem przejść przez efekty gitarowe (kostki). Kompresor ścisza głośne fragmenty; chorus sprawia, że jedna partia brzmi jak granie dwóch osób; delay daje echa, które słychać osobno, a pogłos (reverb) używa kopii tak blisko siebie, że nie da się ich rozróżnić, jak przy śpiewaniu w łazience. Częsta kolejność to najpierw przester, w środku chorus i delay, a na końcu pogłos, ale nie ma tu sztywnej zasady.

Spróbuj: naciągnij gumkę na otwarte pudełko. Szarpnij ją dokładnie w środku, a potem blisko jednego końca. Szarpnięta przy końcu brzmi ostrzej i jaśniej, z tego samego powodu, dla którego gitara elektryczna brzmi jaśniej, gdy szarpiesz blisko mostka.

Jak grać

Większość gitarzystów używa kostki. Trzymaj ją między kciukiem a bokiem palca wskazującego, z palcem wskazującym skierowanym w stronę czubka kostki, ale nie wystającym poza nią. Trzymaj ją pewnie, ale nie za mocno: za mocno i ręka się męczy, za luźno i kostka się chwieje albo nawet wylatuje. Przy brzdąkaniu niech kostka wystaje bardziej, a przy precyzyjnym graniu pojedynczych dźwięków mniej.

Zanim zaczniesz grać, nastrój gitarę. W stroju standardowym sześć strun od najniższej do najwyższej to E, A, D, G, B (H), E, i prawie wszystkie akordy i techniki, których uczysz się na początku, z niego korzystają. Druga ręka dociska struny tuż za progiem: struna się skraca, a każdy próg bliżej korpusu podnosi dźwięk o półton.

Kilka technik sprawia, że dźwięki śpiewają. Przy podciąganiu (bendzie) pchasz strunę w górę albo ciągniesz w dół; w obu przypadkach dźwięk idzie w górę, bo struna jest mocniej naciągnięta, a na gitarze elektrycznej podciąga się łatwiej niż na akustycznej. Vibrato to maleńkie podciągnięcie, mniej więcej o ćwierć tonu, powtarzane raz za razem, jak drżenie w długim dźwięku śpiewaka; dodaje wybrzmienia i wyrazu.

Hammer-on to uderzenie palcem ręki chwytającej w strunę, jak małym młotkiem, tak że struna dociśnięta do progu zabrzmi; pull-off to szarpnięcie struny palcem w chwili, gdy go zdejmujesz, żeby przejść do nowego dźwięku. Oba zmieniają dźwięk tylko ręką chwytającą i często używa się ich razem. Przy slidzie grasz dźwięk i przesuwasz palec wzdłuż tej samej struny do innego progu albo zakładasz na palec metalowy slide (rurkę).

Ręka szarpiąca też może zmieniać dźwięk. Przy tłumieniu dłonią (palm muting) oprzyj brzeg dłoni o struny blisko mostka, tak żeby dźwięki były krótkie i urywane (staccato). Jeśli gitara ma mostek tremolo, wciskanie albo podciąganie ramienia (wajchy) sprawia, że dźwięk opada i się podnosi, a mostek z podwójną blokadą (double-locking) pozwala bardzo mocno zmieniać wysokość, a potem i tak wrócić do stroju.

• Pusta strunaSzarpnij najgrubszą strunę, niczego nie dociskając: E2, najniższy dźwięk w stroju standardowym.
• Z jednej struny na następnąPusta szósta struna E2, potem pusta piąta struna A2: sąsiednie struny dzieli kwarta czysta.
• Dociśnięcie proguNa tej samej pierwszej strunie: puste E4, potem dociśnięcie 17. progu daje A5, 17 półtonów wyżej.

Skala i zapis nutowy

Gitarzyści czytają klucz wiolinowy. Ale nuty gitarowe mają mały sekret: dźwięki zapisane na pięciolinii brzmią o oktawę niżej. W niektórych nutach pod kluczem wiolinowym jest mała ósemka jako przypomnienie; w wielu jej nie ma, ale dźwięk i tak jest o oktawę niższy.

Na przykład pustą szóstą strunę zapisuje się jako E3, czyli E poniżej środkowego C; ta nuta leży pod trzecią linią dodaną pod pięciolinią. To, co naprawdę słyszysz, to E2, około 82,4 drgania na sekundę (wyliczone z A2 = 110 Hz). Sześć pustych strun brzmi jako E2, A2, D3, G3, B3 i E4.

To, jak wysoko możesz zagrać, zależy od progów. Pierwsza struna, E4, idzie w górę o półton na każdy próg, więc 22 progi sięgają D6, a 24 progi E6 (wyliczone z liczby progów). Flażolety i podciągnięcia mogą sięgnąć jeszcze wyżej.

Do nut gitarowych często dołącza się też tabulaturę: sześć linii, które oznaczają sześć strun gitary.

Posłuchaj

• Najniższa struna E2Prosto z przetwornika, bez wzmacniacza i bez efektów. To surowy dźwięk struny, zanim ukształtuje go wzmacniacz.
• Piąta struna A2Nastrojona na 110 drgań na sekundę. Porównaj ją z E2: kwarta czysta wyżej.
• Trzecia struna G3Środek gitary. Stąd do następnej struny w górę jest tercja wielka zamiast kwarty.
• Najwyższa pusta struna E4Dwie oktawy nad najniższą struną. Posłuchaj, jak cienko i jasno brzmi.
• Wysoko na gryfie: A5Pierwsza struna na 17. progu. Struna jest krótka, więc dźwięk jest wysoki i szybko gaśnie.

Historia i rodzina

W latach 20. XX wieku George Beauchamp, gitarzysta grający na gitarze hawajskiej (steel) w Los Angeles, chciał głośniejszego instrumentu strunowego. W 1931 roku z pomocą Adolpha Rickenbackera zbudował pierwszą prawdziwą gitarę elektryczną, a w tym samym roku obaj założyli firmę Ro-Pat-In, wkrótce przemianowaną na Electro String. Ze względu na kształt gitarę nazwano Frying Pan (patelnia).

Harry Watson wyrzeźbił drewniany prototyp w kilka godzin; wersję produkcyjną odlewano z aluminium. Wniosek patentowy złożono w 1934 roku, a patent przyznano dopiero w 1937; urząd patentowy początkowo nie potrafił zdecydować, czy to urządzenie elektryczne, czy instrument muzyczny.

Gibson wypuścił swój pierwszy przetwornik elektromagnetyczny w 1935 roku i w 1936 zamontował go w modelu ES-150. Sławę przyniósł mu gitarzysta jazzowy Charlie Christian: dzięki wzmocnieniu gitarzyści mogli wyjść na pierwszy plan jako soliści.

Les Paul zbudował gitarę elektryczną z litym korpusem w 1941 roku i w 1945 przedstawił ten pomysł Gibsonowi. W 1950 roku Fender wprowadził modele Esquire i Broadcaster (w 1951 przemianowany na Telecaster), zwykle uważane za pierwsze produkowane masowo gitary elektryczne z litym korpusem. W 1951 roku Gretsch zaprotestował przeciw nazwie Broadcaster i na początku tego roku gitary nazywano Nocaster.

Pierwsza gitara Gibsona z litym korpusem, Les Paul, pojawiła się w 1952 roku, a w 1954 Fender wprowadził Stratocastera z trzema przetwornikami. Żeby pozbyć się brumu, Seth Lover z Gibsona wynalazł humbucker, użyty po raz pierwszy w modelu ES-175 w lutym 1957 roku. W latach 60. producenci zaczęli dodawać do przedwzmacniacza efekty takie jak tremolo, wah-wah i przester.

Gitara elektryczna ma wielu krewnych. W tej samej grupie 513 są skrzypce elektryczne i pianina elektryczne, takie jak Neo-Bechstein i Yamaha Electric Grand. Fender Precision Bass, wprowadzony w 1951 roku, był pierwszą gitarą basową, która odniosła sukces handlowy.

1. 1931
   George Beauchamp i Adolph Rickenbacker budują Frying Pan
2. 1935
   Pierwszy przetwornik elektromagnetyczny Gibsona
3. 1936
   Gibson montuje przetwornik w ES-150
4. 1937
   Beauchamp otrzymuje patent (wniosek z 1934)
5. 1941
   Les Paul buduje gitarę elektryczną z litym korpusem
6. 1946
   Gibson wprowadza przetwornik jednocewkowy P-90
7. 1950
   Fender Esquire i Broadcaster (w 1951 przemianowany na Telecaster)
8. 1951
   Fender Precision Bass, pierwsza gitara basowa, która odniosła sukces handlowy
9. 1952
   Gibson Les Paul, pierwsza gitara Gibsona z litym korpusem
10. 1954
    Fender Stratocaster z trzema przetwornikami
11. 1957
    Humbucker pojawia się po raz pierwszy w Gibsonie ES-175 (patent przyznany w 1959)
12. 1977
    Przełącznik w Stratocasterze zmienia się z 3 na 5 pozycji

Na początek i pielęgnacja

Pierwsza gitara elektryczna powinna być wygodna i łatwa w grze; jeśli nie jest, może ci się nie chcieć ćwiczyć. Usiądź z nią: ręka chwytająca powinna sięgać do końca podstrunnicy przy główce. Jeśli nie sięga, wybierz krótszą menzurę, która ma też mniejszy naciąg strun i łatwiej się na niej dociska. Najczęstszy problem nowej gitary to za wysoka akcja strun (wysokość strun nad podstrunnicą), a najlepiej, żeby ustawił ją wykwalifikowany serwisant gitar.

Gitara elektryczna naprawdę potrzebuje wzmacniacza. Zestaw startowy często zawiera gitarę, stroik, pasek, kabel, pokrowiec, kostki i mały wzmacniacz do ćwiczeń, a wiele takich wzmacniaczy ma wyjście słuchawkowe do cichego ćwiczenia.

Wycieranie strun po każdym graniu przedłuża ich życie, a regularne czyszczenie sprawia, że pot, kurz i tłuszcz nie psują wyglądu ani wygody gry. Gitary lubią wilgotność około 45–55% i temperaturę około 18–24 °C; gwałtowne zmiany mogą spowodować wypaczenie albo pęknięcie drewna i brzęczenie strun na progach. Jeśli gitara stała w samochodzie, nie otwieraj futerału od razu w klimatyzowanym pokoju.

Drewno pęcznieje i kurczy się wraz z porami roku, więc akcja strun często wymaga sezonowej regulacji, a przejście na struny o innej grubości zwykle oznacza regulację pręta w gryfie. Jeśli nie czujesz się pewnie przy takich regulacjach, zostaw je wykwalifikowanemu serwisantowi; Fender proponuje przegląd mniej więcej co 6 miesięcy. Nie ma stałego terminu wymiany strun: wymieniaj je, gdy są zużyte, zardzewiałe albo brudne lub gdy przestają brzmieć jasno.

• Słyszysz brum ze wzmacniacza? Przetworniki jednocewkowe łatwo łapią zakłócenia z sieci; humbuckery mocno je ograniczają.
• Brzęczenie, gdy dociskasz dźwięk, może oznaczać, że akcja strun jest za niska albo że temperatura i wilgotność zmieniły się za szybko.
• Gitara rozstraja się po podciąganiu? Siodełko może być za mało śliskie, więc struna się w nim zacina.
• Struny: ogólnie cieńsze łatwiej docisnąć i podciągnąć i brzmią jaśniej, ale łatwiej pękają; grubsze dają więcej głośności i dłuższe wybrzmienie.
• Kostki: cienkie zwykle pasują do brzdąkania; grubsze do elektrycznej gry rytmicznej i solowej.
• Trzymaj kostkę pewnie, ale nie za mocno: za mocno może powodować skurcze, za luźno i kostka się chwieje albo nawet wylatuje z ręki.
• Jeśli akcja strun jest za wysoka albo gryf jest za bardzo wygięty, struny są daleko od podstrunnicy i trudno je docisnąć.
• Fender zauważa, że gdy gitara trafia z gorącego miejsca do zimnego pokoju, drewno stygnąc kurczy się i strój może wyraźnie spaść: nastrój ją jeszcze raz.

Odkrywaj dalej

• Instrumenty strunoweStruna wydaje dźwięk, gdy drga. Dowiedz się, jak działają rodzina skrzypiec, gitary i harfy oraz dlaczego dociśnięcie struny zmienia dźwięk.
• SkrzypcePoznaj skrzypce: struny G D A E, jak smyczek z kalafonią podtrzymuje śpiew struny, jak grać i skalę od G3.
• WiolonczelaNiski, ciepły głos rodziny skrzypiec: jak smyczek sprawia, że struna śpiewa, jak z nią siedzieć i jej struny C G D A.
• Gitara akustycznaGitara klasyczna z nylonowymi strunami i gitara z metalowymi strunami: budowa, źródło dźwięku, gra i różnice.
• Gitara basowaNajniżej brzmiący członek rodziny gitar: jak działają przetworniki, jak szarpać i dociskać struny, skala i historia.
• UkuleleCzterostrunowa gitarka z Madery i Hawajów. Poznaj budowę, zobacz, czemu struna G brzmi wyżej niż C, i zagraj akord.