Gitara akustyczna: klasyczna i z metalowymi strunami, jak działają

Poznaj gitarę akustyczną

Pudło gitary ma „talię”, czyli część wygiętą do środka w połowie, a jej gryf jest podzielony progami. Dawne gitary miały cztery struny; dziś standardem jest sześć. Gitary dzielą się na trzy podstawowe typy: akustyczne z nylonowymi strunami (klasyczne i flamenco), akustyczne z metalowymi strunami (folkowe) i elektryczne. Ta strona opowiada o dwóch pierwszych.

Największa różnica to struny. W gitarze klasycznej struny 1–3 to pojedyncze przezroczyste żyłki nylonowe, a struny 4–6 mają rdzeń z około 200 nylonowych włókien owinięty posrebrzanym drutem miedzianym. W gitarze z metalowymi strunami struny 1–2 to gładka stal, a struny 3–6 są owinięte metalem, często brązem 80/20 albo brązem fosforowym.

Struny metalowe są naciągnięte dużo mocniej: komplet nylonowy o normalnym naciągu (D’Addario EJ45) daje razem 85,8 funta (38,9 kg) na sześciu strunach, a komplet metalowy 12–53 (EJ16) około 160 funtów, czyli mniej więcej dwa razy więcej. Jak z gumką: im mocniej naciągnięta struna, tym trudniej ją docisnąć.

Gitara z nylonowymi strunami jest prawie zawsze cichsza niż gitara z metalowymi, a jej brzdąkanie brzmi łagodniej; struny metalowe dają dźwięk wyrazisty i dźwięczny. Nylonu używa się w muzyce klasycznej, flamenco, latynoskiej, bossa novie, jazzie i popie; metalu w folku, popie, rocku, bluesie, country i bluegrassie.

Gryf gitary klasycznej jest szerszy (52 mm przy siodełku w typowej Yamasze), z tyłu półokrągły i łączy się z pudłem na 12. progu. Gryf gitary z metalowymi strunami jest węższy (43 mm), z tyłu bardziej trójkątny i zwykle łączy się z pudłem na 14. progu, więc łatwiej sięgnąć do większej części podstrunnicy.

Rodzina

Instrument strunowy (szarpany)

Klasyfikacja

Hornbostel–Sachs 321.322-5: lutnia skrzynkowa z szyjką, na której gra się gołymi palcami

Struny

6; nylonowe w gitarze klasycznej, metalowe w gitarze folkowej

Skala brzmiąca

Od E2 do C6 (20 progów)

Klucz

Klucz wiolinowy, zapis o oktawę wyżej, niż brzmi

Transpozycja

Brzmi o oktawę niżej, niż jest zapisana

Typowe rozmiary

Klasyczna: menzura 650 mm (Yamaha C40II); z metalowymi strunami: 25,4 cala ≈ 645 mm (Martin D-28)

Części gitary

Od główki do końca pudła gitara akustyczna składa się z części wymienionych niżej. Oba rodzaje mają większość części wspólnych; różnią się ukrytym użebrowaniem, sposobem mocowania strun i maskownicą w gitarach z metalowymi strunami: struny klasyczne przywiązuje się do mostka, a metalowe trzymają w mostku małe kołeczki.

Dobre płyty wierzchnie są często sklejane „lustrzanie”: jeden kawałek drewna przecina się na dwa arkusze i rozkłada jak książkę, więc słoje po obu stronach są swoim lustrzanym odbiciem.

Niektóre części są ukryte w środku albo z tyłu instrumentu, gdzie obrazek ich nie pokazuje; ich numery wskazują mniej więcej, gdzie się znajdują.

12345678910

1. 1
   Główka i klucze headstock / tuning keys

   Obracając klucz, naciągasz albo luzujesz strunę; tak się stroi gitarę. Gitary klasyczne mają zwykle odkrytą mechanikę z kółkami zębatymi.

2. 2
   Siodełko nut

   Mała listewka, która trzyma struny przy główce, tam gdzie pusta struna zaczyna drgać. Dziś zwykle z kości, twardego plastiku albo mosiądzu.

3. 3
   Gryf neck

   Długa część, którą trzyma lewa ręka. W gryfie gitary z metalowymi strunami ukryty jest regulowany stalowy pręt o średnicy około 6 mm, który chroni go przed wygięciem.

4. 4
   Podstrunnica i progi fingerboard / frets

   Tu dociskasz struny; podstrunnica jest często z hebanu. Kiedy dociskasz strunę, metalowy próg staje się jej nowym końcem; każdy próg bliżej pudła podnosi dźwięk o półton.

5. 5
   Płyta wierzchnia top / soundboard

   Cienka przednia płyta, często ze świerku albo cedru czerwonego, grubości około 2,5–3 mm. Drgania strun docierają do niej przez mostek, a płyta popycha powietrze; dno ma akustycznie dużo mniejsze znaczenie.

6. 6
   Otwór rezonansowy i rozeta sound hole / rosette

   Łączy powietrze w pudle z powietrzem na zewnątrz i pomaga uzyskać niski rezonans; pierścień wokół niego to wykładana ozdoba.

7. 7
   Maskownica pickguard

   W gitarach z metalowymi strunami cienka płytka obok otworu, która chroni płytę przed zarysowaniem kostką. Gitara na obrazku jest klasyczna i zwykle jej nie ma; numer pokazuje, gdzie maskownica jest w gitarze z metalowymi strunami.

8. 8
   Użebrowanie bracing

   Cienkie drewniane listewki przyklejone od środka do płyty wierzchniej. Wytrzymują naciąg strun i kształtują brzmienie: wachlarzowe w gitarach klasycznych, większe i mocniejsze użebrowanie w kształcie litery X w większości gitar z metalowymi strunami.

9. 9
   Mostek i siodełko mostka bridge / saddle

   Trzymają struny przy końcu pudła i przekazują ich drgania do płyty wierzchniej. Mostki robi się z twardego drewna, np. hebanu albo palisandru; siodełka często z kości.

10. 10
    Boki i dno sides (ribs) / back

    Tworzą brzeg i tył pudła, często z mahoniu, palisandru albo klonu. Dno ma dla brzmienia dużo mniejsze znaczenie niż płyta wierzchnia.

Skąd się bierze dźwięk

Struna jest tak cienka, że drgając prawie nie popycha powietrza, więc sama jest bardzo cicha. Machnij pałeczką do jedzenia, a ledwo poczujesz powiew; machnij wachlarzem, a poczujesz. Gitara przekazuje drgania struny przez siodełko i mostek do płyty wierzchniej, a szeroka płyta może popchnąć dużo powietrza.

Pudło nie jest tak naprawdę wzmacniaczem: cała energia pochodzi z twojego szarpnięcia, a pudło tylko sprawniej zamienia drgania struny w drgania powietrza, podobnie jak membrana głośnika. W uproszczeniu wysokie dźwięki pochodzą głównie z płyty wierzchniej poruszanej przez mostek, a dużo niskiego dźwięku pochodzi z powietrza w pudle, które wychodzi przez otwór rezonansowy.

Powietrze w środku też rezonuje. Powietrze w otworze jest popychane tam i z powrotem, jak przy buczeniu, które słychać, gdy dmuchasz nad szyjką pustej butelki; to rezonans Helmholtza, a w gitarze wypada między F#2 a A2, zależnie od instrumentu. Większy otwór daje głośniejszy dźwięk; mniejszy jest cichszy, ale okrąglejszy.

Wysokość dźwięku struny zależy od czterech rzeczy: masy, naciągu, długości i sposobu drgania. Struny cięższe, luźniejsze i dłuższe brzmią niżej. Przy tej samej długości i naciągu, żeby zagrać oktawę niżej, struna musi być cztery razy cięższa, więc niskie struny mają cienki rdzeń owinięty metalowym drutem: są cięższe, ale nie za sztywne.

Kiedy dociskasz strunę, próg zastępuje siodełko jako jej koniec, struna się skraca, a dźwięk idzie w górę. Na 12. progu struna ma połowę długości, więc brzmi oktawę wyżej; na 7. progu ma 2/3 długości i z E robi się H (B); na 5. ma 3/4 długości i z E robi się A. Każdy półton mnoży długość przez około 0,944, więc progi są coraz węższe w stronę pudła.

Miejsce szarpnięcia zmienia barwę: blisko mostka brzmi jaśniej, a szarpnięcie w jednej trzeciej struny pomija 3., 6., 9.… składową harmoniczną. Szarpnięcie w stronę płyty zaczyna się głośno i szybko gaśnie; szarpnięcie równoległe do płyty jest słabsze, ale dłużej brzmi.

Tuż po szarpnięciu struna jest ostro zgięta, pełna wysokich częstotliwości; te szybko gasną, więc po mniej więcej sekundzie dźwięk robi się okrąglejszy. Struny nylonowe drgają szeroko i potrzebują większych odstępów, dlatego gryfy klasyczne są szersze; struny metalowe ciągną tak mocno, że płyta potrzebuje większego, mocniejszego użebrowania.

Spróbuj: zagraj pustą strunę A (5. strunę) i powoli poruszaj kawałkiem kartonu przed otworem rezonansowym. Posłuchaj, jak zmienia się dźwięk. Możesz też przyłożyć ucho blisko otworu i cicho śpiewać niskie dźwięki od F#2 do A2, żeby znaleźć ten, przy którym pudło zaczyna współbrzmieć.

Jak grać

Na gitarze klasycznej gra się zwykle na siedząco: lewa stopa na podnóżku, talia gitary na lewym udzie, a główka po lewej stronie, uniesiona mniej więcej do wysokości oczu. Gitary dotyka prawe przedramię; prawy łokieć opiera się o bok pudła, a nadgarstek i dłoń są rozluźnione.

Lewy kciuk podpiera tył gryfu, a palce stoją pionowo i dociskają struny opuszkami. Dociskaj tuż obok progu, od strony główki, a nie na samym progu, bo inaczej miękka część palca stłumi drgania i dźwięk będzie zamazany.

Gitarzyści klasyczni zwykle szarpią struny kciukiem i palcami aż do serdecznego i zazwyczaj nie używają kostki; palce prawej ręki oznacza się p (kciuk), i (wskazujący), m (środkowy) i a (serdeczny). Gitara z metalowymi strunami świetnie nadaje się do akompaniowania sobie przy śpiewie, najczęściej kostką, brzdąkając albo grając akordy rozłożone (dźwięki akordu po kolei).

Przy brzdąkaniu licz na głos: najpierw uderzaj tylko na raz, potem półnutami, ćwierćnutami i ósemkami; ósemkowe „i” graj ruchem w górę, zwykle trafiając tylko w trzy wysokie struny. W rasgueado we flamenco używa się wszystkich palców; hammer-on to wydobycie dźwięku przez uderzenie palcem lewej ręki w podstrunnicę, a pull-off przez zerwanie palca ze struny; kapodaster zaciska się na gryfie, żeby podnieść tonację bez zmiany chwytów.

• Puste struny: gitara klasyczna (nylon)Bez dociskania żadnego progu szarpnij struny 6, 5, 3 i 1: E2, A2, G3, E4. Posłuchaj miękkiego dźwięku nylonu.
• Puste struny: gitara z metalowymi strunamiTe same cztery puste struny na gitarze z metalowymi strunami: E2, A2, G3, E4. Porównaj, jak wyrazisty jest początek każdego dźwięku.
• 12. próg: oktawa wyżejNa 1. strunie gitary klasycznej najpierw puste E4, potem 12. próg, gdzie struna ma połowę długości: E5.
• 13. próg: oktawa i półtonNa 1. strunie gitary z metalowymi strunami puste E4, potem 13. próg: F5. Dwanaście progów to oktawa, jeszcze jeden dodaje półton.

Skala i zapis

Muzykę gitarową zapisuje się w kluczu wiolinowym, ale umownie o oktawę wyżej, niż brzmi. W niektórych nutach pod kluczem wiolinowym jest mała ósemka, która przypomina, że dźwięk jest o oktawę niższy.

Na przykład pustą 5. strunę zapisuje się jako A3, ale brzmi jako A2 (110 Hz). Sześć pustych strun zapisuje się jako E3, A3, D4, G4, B4, E5, a brzmią one jako E2, A2, D3, G3, B3, E4 (B to po polsku H). Sąsiednie struny są przeważnie oddalone o kwartę czystą; tylko G (3. struna) i B (2. struna) dzieli tercja wielka.

Najniższy dźwięk to pusta 6. struna, E2 (około 82,4 Hz). Najwyższy zależy od liczby progów: na gitarze z 20 progami 1. struna sięga C6, a na gitarze z 19 progami B5; w zapisie gitarowym to od E3 do C7. 6. strunę często obniża się o cały ton do D (drop D), co dodaje na dole D2.

Posłuchaj

• Najniższa struna E2: nylon i metalNajpierw gitara klasyczna, potem gitara z metalowymi strunami. Obie grają E2; która zaczyna wyraźniej, a która brzmi łagodniej?
• 5. struna A2 (110 Hz)Ten dźwięk jest blisko rezonansu powietrza w pudle (około F#2–A2). Porównaj, jak długo i jak pełno brzmi niski dźwięk na każdej gitarze.
• 3. struna G3Klasyczna struna G to pojedyncza żyłka nylonowa; struna G w gitarze z metalowymi strunami jest owinięta metalem. Usłysz różnicę barwy.
• 1. struna E4: po szarpnięciuSam początek dźwięku jest ostrzejszy; po mniej więcej sekundzie robi się okrąglejszy, bo wysokie częstotliwości gasną.
• Wysoko na gryfie: E5 i F5E5 gitary klasycznej na 12. progu, potem F5 gitary z metalowymi strunami na 13. progu.

Historia i rodzina

Gitara pojawiła się w okolicach Hiszpanii około 500 lat temu (XV–XVI wiek). Gitary z XVI wieku były dużo mniejsze od dzisiejszych, miały cztery chóry (pary strun), struny jelitowe i jelitowe progi przywiązane wokół gryfu.

Około 1600 roku dodano piąty chór i powstała „gitara hiszpańska”. W XVIII wieku przywiązywane progi jelitowe ustąpiły stałym progom z kości słoniowej albo metalu, a pod koniec stulecia dodano szósty chór. Około 1800 roku pary zamieniły się w sześć pojedynczych strun strojonych E–A–D–G–H–E; tak stroi się gitarę do dziś.

Wiele cech dzisiejszej gitary klasycznej pochodzi od hiszpańskiego lutnika Antonia de Torresa (1817–1892). Zaczął budować gitary w latach 50. XIX wieku i robił dłuższe, szersze pudła, żeby gitara grała głośniej. Nie wynalazł użebrowania wachlarzowego, ale je udoskonalił i rozpowszechnił.

Historia gitary z metalowymi strunami jest amerykańska. C. F. Martin otworzył swój warsztat w Nowym Jorku w 1833 roku, a w połowie XIX wieku firma Martin rozwinęła użebrowanie w kształcie X, dzięki któremu gitary później wytrzymały naciąg metalowych strun. Muzycy w trasach potrzebowali głośności, która dotrze do ostatnich rzędów sali koncertowej, więc firma dość szybko przeszła ze strun jelitowych na metalowe, a gitary z metalowymi strunami rozpowszechniły się na początku XX wieku.

W czasie II wojny światowej brakowało strun jelitowych, bo jelita używano do szwów chirurgicznych na froncie. Nowojorski wytwórca Albert Augustine razem z gitarzystą Segovią opracował struny nylonowe, które weszły do sprzedaży pod koniec lat 40.

Krewni gitary to lutnia, vihuela (większa kuzynka z większą liczbą strun) i gitara flamenco (cieńsze pudło, żywszy i ostrzejszy dźwięk, który szybko gaśnie), a także gitara dwunastostrunowa, gitara elektryczna i południowoamerykańskie charango. Cztery struny ukulele mają te same odległości (interwały) co struny 1–4 gitary, choć inne wysokości.

1. XV–XVI w.
   Gitara pojawia się w okolicach Hiszpanii; gitary z XVI wieku mają cztery chóry i struny jelitowe
2. ok. 1600
   Dodany zostaje piąty chór: „gitara hiszpańska”
3. 1759
   Najstarsza znana gitara z użebrowaniem wachlarzowym, przypisywana Francescowi Sanguinowi, Sewilla
4. XVIII w.
   Przywiązywane progi jelitowe zastąpione stałymi; w drugiej połowie dodany szósty chór
5. ok. 1800
   Sześć pojedynczych strun strojonych E–A–D–G–H–E
6. 1833
   C. F. Martin otwiera warsztat w Nowym Jorku
7. lata 50. XIX w.
   Antonio de Torres zaczyna budować gitary i nadaje kształt współczesnej gitarze klasycznej
8. ok. 1916
   Pojawia się kształt pudła Dreadnought
9. koniec lat 40. XX w.
   Pojawiają się nylonowe struny do gitary klasycznej

Na początek i pielęgnacja

Wybierając pierwszą gitarę, weź ją do rąk: lewa ręka powinna sięgać do końca podstrunnicy przy główce, a jeśli nie sięga, wybierz krótszą menzurę; mniejsi gitarzyści mogą grać na gitarze 3/4. Struny nylonowe mają mniejszy naciąg niż metalowe i początkującym często łatwiej się na nich gra. Niska akcja strun (wysokość strun nad podstrunnicą) ułatwia dociskanie, ale za niska powoduje brzęczenie albo dźwięki, które nie wybrzmiewają, więc niech ustawi ją wykwalifikowany lutnik.

Gitary są z drewna; idealna wilgotność to 45%–55%, a zbyt suche powietrze może spowodować pęknięcie drewna i odklejanie się mostka. Nylon, podobnie jak gumka, przy ogrzaniu naprawdę się kurczy (efekt Gougha–Joule’a), więc w cieple gitara klasyczna zaczyna brzmieć za wysoko, najbardziej na strunach 2 i 3.

• Za każdym razem, gdy kończysz grać, zetrzyj pot i tłuszcz suchą ściereczką do instrumentów; nie używaj ściereczki z silikonem, bo może uszkodzić lakier.
• Wymieniaj struny w gitarze klasycznej co najmniej co 6 miesięcy, najlepiej co 3; metalowe co miesiąc albo co kilka tygodni, jeśli grasz codziennie, albo mniej więcej co 3 miesiące, jeśli grasz rzadziej. Wymieniaj wszystkie sześć naraz.
• Strój każdą strunę od dołu w górę do właściwego dźwięku; strojenie od góry w dół łatwo zostawia ją rozstrojoną.
• Kiedy nie grasz, odkładaj gitarę do futerału i zdejmuj kapodaster, zamiast zostawiać go na gryfie w futerale.
• Nie grasz na gitarze klasycznej dłużej niż 2–3 tygodnie? Poluzuj struny o kilka obrotów klucza.
• Wygięty gryf, odklejający się mostek albo mocno starte progi zostaw zawodowemu lutnikowi; jeśli mostek się odkleja, nie zakładaj nowych strun, dopóki nie zostanie naprawiony.

Odkrywaj dalej

• Instrumenty strunoweStruna wydaje dźwięk, gdy drga. Dowiedz się, jak działają rodzina skrzypiec, gitary i harfy oraz dlaczego dociśnięcie struny zmienia dźwięk.
• SkrzypcePoznaj skrzypce: struny G D A E, jak smyczek z kalafonią podtrzymuje śpiew struny, jak grać i skalę od G3.
• WiolonczelaNiski, ciepły głos rodziny skrzypiec: jak smyczek sprawia, że struna śpiewa, jak z nią siedzieć i jej struny C G D A.
• Gitara elektrycznaGitara elektryczna zamienia drgania strun w prąd dla wzmacniacza. Zobacz, jak działają przetworniki i skąd przester.
• Gitara basowaNajniżej brzmiący członek rodziny gitar: jak działają przetworniki, jak szarpać i dociskać struny, skala i historia.
• UkuleleCzterostrunowa gitarka z Madery i Hawajów. Poznaj budowę, zobacz, czemu struna G brzmi wyżej niż C, i zagraj akord.