Flet poprzeczny: budowa, brzmienie i jak grać

Poznaj flet

Flet to instrument dęty drewniany. Większość dzisiejszych fletów jest z metalu, ale rodzina nosi nazwę od tego, jak wydaje dźwięk, a nie od materiału: drga słup powietrza w rurze.

W systemie Hornbostela–Sachsa (systemie numerowania wszystkich instrumentów świata) flet ma numer 421.121.12: otwarty flet poprzeczny z otworami palcowymi. Pierwsza cyfra 4 oznacza aerofon (dźwięk wytwarzany przez powietrze); kolejne kroki zawężają go do instrumentów, w których dmucha się na krawędź, a potem do fletów poprzecznych.

Najczęściej spotykany flet to flet koncertowy w stroju C. Ma około 67–68 cm długości, a wnętrze rury ma około 19 mm szerokości. Do jego rodziny należą flet piccolo (o oktawę wyższy), flet altowy w stroju G (o kwartę czystą niższy) i flet basowy (o oktawę niższy). Flet altowy obejmuje około trzech oktaw, od G3 do G6. Flet basowy ma rurę długości około 130 cm. Jeszcze większe flety kontrabasowe brzmią jeszcze niżej.

Rodzina

Instrumenty dęte drewniane (rodzina fletów)

Klasyfikacja

Aerofon; flet poprzeczny (Hornbostel–Sachs 421.121.12)

Skala brzmiąca

Od C4 do około C7 (B3, czyli H3, ze stopką H)

Klucz

Klucz wiolinowy

Transpozycja

Nietransponujący (brzmi tak, jak zapisano)

Typowy rozmiar

Około 67–68 cm długości, średnica wnętrza około 19 mm

Budowa fletu

Flet rozkłada się na trzy części: główkę, korpus i stopkę. Żeby go złożyć, trzymaj rury i wsuwaj je w siebie. Nigdy nie łap za klapy.

Są dwa rodzaje klap. Klapy kryte (styl „niemiecki”) mają płaskie miseczki, które łatwo szczelnie zamknąć, i zwykle idą w parze z przesuniętą klapą G, która trochę odstaje, żeby pasowała do lewego palca serdecznego. Klapy otwarte (styl „francuski”) to pierścienie z otworem pośrodku, jak donut. Zakrywanie ich wymaga wprawy, ale opuszkami czujesz drgania powietrza i możesz płynnie przechodzić między dźwiękami.

Żaden rodzaj nie jest po prostu lepszy. Każdy ma swoje zalety. Flety robi się też z różnych materiałów. Flet w kolorze srebra może być posrebrzany, z alpaki albo ze srebra próby 925 (92,5% srebra). Są flety złote 9K, 14K i 18K, flety platynowe i flety drewniane z grenadilli, drewna tak ciężkiego, że tonie w wodzie. Flet ze złota 14K waży około 500 g, a ze srebra próby 925 około 440 g. Flety piccolo są zwykle z grenadilli albo z kompozytu; metalowe spotyka się najrzadziej.

Niektóre części są w środku albo z tyłu instrumentu i rysunek nie może ich pokazać; ich numery pokazują w przybliżeniu, gdzie się znajdują.

12345678

1. 1
   Korona (nakrętka główki) crown

   Nakrętka na zamkniętym końcu główki. Nie ruszaj jej: kręcenie może przesunąć reflektor w środku.

2. 2
   Korek i reflektor cork & reflector

   Ukryte obok otworu zadęciowego, 17 mm od jego środka. Dzięki nim oktawy stroją, zwłaszcza trzecia oktawa.

3. 3
   Główka head joint

   Część, w której zaczyna się dźwięk. W stronę korony lekko się zwęża, zamiast być idealnym walcem.

4. 4
   Otwór zadęciowy i płytka ustnikowa embouchure hole

   Dolna warga zakrywa mniej więcej dolną jedną trzecią otworu, a powietrze trafia w przeciwległą krawędź. Kształt wycięcia otworu zmienia to, jak się na flecie gra.

5. 5
   Korpus body

   Środkowa część, na której jest większość otworów i klap.

6. 6
   Mechanizm klap (system Boehma) keys

   Połączone klapy pozwalają jednym palcem zamknąć więcej niż jeden otwór. Mechanizm E (split E) ułatwia granie wysokiego E.

7. 7
   Otwory i poduszki tone holes & pads

   Każdy kolejny otwarty otwór podwyższa dźwięk o półton. Poduszki szczelnie zamykają otwory i po grze trzeba je osuszyć.

8. 8
   Stopka foot joint

   Ostatnia część, z klapami do najniższych dźwięków. Stopka C schodzi do C4; stopka H dodaje B3 (po polsku H3).

Skąd się bierze dźwięk

Gdy dmuchniesz nad otworem pustej butelki, usłyszysz dźwięk, a flet działa tak samo. Strumień powietrza trafia w przeciwległą krawędź otworu zadęciowego. Drgające powietrze w rurze wypycha ten strumień na zewnątrz otworu, a potem wciąga go z powrotem, raz za razem, jak flaga łopocząca na wietrze.

Flet działa jak flet prosty. Różnica polega na tym, że flet prosty ma stały kanał, który kieruje powietrze za ciebie, a na flecie poprzecznym to twoje wargi kształtują i kierują strumień. Nie ma stroika, który by pomagał, więc mała zmiana kierunku powietrza bardzo zmienia dźwięk.

Flet jest otwarty na powietrze z zewnątrz z obu końców: przy otworze zadęciowym i na drugim końcu. Rura otwarta z obu końców może brzmieć całą drabiną dźwięków o częstotliwościach 2, 3, 4… razy większych od najniższej. Najdłuższa fala dźwiękowa, jaką mieści, ma około dwóch długości fletu. Klarnet, zamknięty z jednej strony, ma natomiast w niskim rejestrze silniejsze alikwoty nieparzyste. Ściśle mówiąc, węzeł ciśnienia leży trochę za każdym otwartym końcem, około 0,6 promienia rury dalej; nazywa się to poprawką wylotową.

Wysokość dźwięku można zmienić na dwa sposoby. Po pierwsze, otworzyć otwór: to jak skrócenie rury, więc dźwięk idzie w górę. Na flecie Boehma każdy kolejny otwarty otwór podwyższa dźwięk o półton. Po drugie, nie ruszać palcami i zmienić sposób dmuchania: szybsze powietrze, mniejszy otwór między wargami i krótsza odległość do krawędzi sprawiają, że dźwięk przeskakuje na wyższy rezonans. Trzymając chwyt C4, możesz zagrać C4, C5, G5, C6, E6, G6, A♯6 i C7, jak po stopniach jednych schodów. Dawne flety barokowe i klasyczne używały też chwytów widełkowych: zamykania otworu poniżej pierwszego otwartego.

Czemu flet nie może iść w górę bez końca? Rząd otwartych otworów działa jak sito. Niskie dźwięki odbijają się od otwartych otworów i zostają w rurze, ale bardzo wysokie przechodzą obok nich i biegną dalej wzdłuż rury. Na flecie Boehma ta granica, częstotliwość odcięcia, leży trochę powyżej 2000 Hz. Powyżej niej rura gorzej utrzymuje dźwięk, a rezonanse słabną.

W główce krótka kieszeń powietrza między korkiem a otworem zadęciowym działa jak mała sprężyna. Korek umieszczony 17 mm od środka otworu i lekko zwężająca się główka sprawiają, że oktawy stroją; Boehm odkrył to metodą prób i błędów. Grany cicho, flet brzmi prawie jak czysta sinusoida (najprostszy dźwięk, bez alikwotów). Im głośniej, tym mniej ją przypomina.

Spróbuj: dmuchaj nad otworem pustej szklanej butelki, aż znajdziesz kąt, przy którym powstaje dźwięk. Wlej trochę wody, żeby w środku było mniej powietrza, i dmuchnij jeszcze raz. Dźwięk poszedł w górę? Mniej drgającego powietrza daje wyższy dźwięk. Otwarcie otworu na flecie robi to samo: skraca drgający słup powietrza.

Jak grać

Flety to jedyna rodzina w orkiestrze dętej, którą trzyma się bokiem. Siedź prosto i rozluźnij ramiona oraz łokcie. Oprzyj flet o nasadę lewego palca wskazującego, w miejscu, gdzie łączy się on z dłonią, i uważaj, gdzie są kciuki. Nadgarstki trzymaj wygięte jak litera C i nie przechylaj głowy w stronę fletu po prawej. Niektórzy nauczyciele radzą, żeby ręce lekko opadały w dół, zamiast trzymać je poziomo.

Zakryj dolną wargą mniej więcej dolną jedną trzecią otworu zadęciowego, trzymaj usta pośrodku i dmuchaj w stronę przeciwległej krawędzi, z lekkim uśmiechem. Obracaj główkę, aż dźwięk będzie przychodził łatwo. Początkujący często zaczynają od samej główki. Jeden z nauczycieli radzi dmuchać w dół, w stronę kolan, a nie prosto przed siebie.

Do wysokich dźwięków zmniejsz otwór między wargami i dmuchaj szybciej. Do niskich bardziej otwórz wargi i zwolnij powietrze. Obrócenie główki do środka obniża dźwięk, a na zewnątrz go podwyższa, więc główka obrócona za bardzo do środka zwykle brzmi za nisko.

Każdy dźwięk zaczynaj językiem, jak przy mówieniu „tu”; brzmi to wyraźniej niż „fu”. Do bardzo szybkich dźwięków fleciści używają podwójnego staccato (ta-ka, te-ke, tu-ku) albo potrójnego (te-ke-te, ta-ka-ta). Frullato to toczenie „r” czubkiem języka albo w gardle, jak przy płukaniu gardła, żeby dźwięk zabrzęczał.

Fleciści są szczególnie dobrzy we flażoletach: grają wysoki naturalny alikwot na niskim chwycie; zapisuje się to kółeczkiem nad nutą. Whisper tones (tony szeptane) gra się z ledwo otwartymi wargami i bardzo delikatnym powietrzem, tak że pojedyncze alikwoty brzmią same; mogą sięgnąć C8, najwyższego dźwięku, jaki flet może wydać. Wielodźwięki to specjalne chwyty, przy których brzmią dwa dźwięki albo więcej naraz. Na flecie z klapami otwartymi możesz powoli odsłaniać otwory i pierścienie, grając płynne glissando (ślizg); na klapach krytych też da się robić ślizg, ale nie tak płynnie.

• Długi dźwięk bez wibrataRówne powietrze, więc wysokość i głośność się nie zmieniają: prosty, czysty dźwięk.
• WibratoRuchy przepony, gardła i warg sprawiają, że dźwięk łagodnie pulsuje. Posłuchaj najpierw bez wibrata, potem z wibratem; na flecie różnica jest szczególnie wyraźna.
• Artykulacja językiem (staccato)Dotknij językiem jak przy mówieniu „tu” i od razu puść, żeby zagrać krótkie, oddzielone dźwięki.
• O oktawę wyżejMniejszy otwór między wargami i szybsze powietrze przenoszą dźwięk do wyższego rejestru: od A4 do A5 to dokładnie jedna oktawa.

Skala i zapis

Nuty na flet zapisuje się w kluczu wiolinowym, a flet nie transponuje: zapisane C4 brzmi jako C4, czyli środkowe C.

Najniższy dźwięk to C4. Ze stopką H masz też B3 (po polsku H3), choć wysokie dźwięki odzywają się wtedy trochę trudniej. Utwory sięgają zwykle do około C7, czyli mniej więcej trzech oktaw, a wprawni fleciści dochodzą do D7 albo jeszcze wyżej.

Każdy rejestr ma swoją barwę. Niski rejestr (B3–B4, czyli H3–H4) może brzmieć ciemno i głucho. Średni rejestr (C5–B5, czyli C5–H5) jest miękki, lekki i jasny. Wysoki rejestr (C6–D7) jest błyszczący i może stać się przenikliwy. Najniższa oktawa ma najwięcej barw, ale grana bardzo cicho nie niesie się daleko.

Inni członkowie rodziny transponują. Flet piccolo zapisuje się o oktawę niżej, niż brzmi: zapisane D4 brzmi jako D5, a jego skala brzmiąca to D5–C8. Flet altowy brzmi o kwartę czystą niżej, niż jest zapisany: zapisane C4 brzmi jako G3.

Posłuchaj

• Najniższy dźwięk, C4Najniższy dźwięk fletu ze stopką C. Posłuchaj jego ciemniejszego, głuchego brzmienia z niewieloma alikwotami.
• Średni rejestr, A5Miękki, lekki i jasny: środkowy rejestr fletu.
• Wysoki rejestr, C7Blisko górnej granicy zwykłej skali. Błyszczący, z odrobiną ostrości.
• Od nisko do wysokoJeden flet w trzech oktawach. Posłuchaj, jak barwa zmienia się od ciemnej do jasnej.

Historia i rodzina

Flety poprzeczne są bardzo stare. W II wieku p.n.e. znano je w starożytnej Grecji i Etrurii, a później w Indiach, Chinach i Japonii. Chiński di sięga mniej więcej V wieku p.n.e., a muzea zaliczają go do tej samej grupy co zachodni flet (421.121.12), choć wiele di ma dodatkowy otwór zakryty cienką membraną. Mniej więcej do połowy XVIII wieku „flet” w Europie często oznaczał flet prosty; poprzeczny nazywano po włosku flauto traverso, czyli „flet trzymany w poprzek”.

W XVI wieku flety robiono w kompletach w stroju D, G i C. Miały walcową rurę, jeden otwór do dmuchania i otwory palcowe, bez klap, więc dało się zagrać tylko niektóre półtony. Pod koniec XVII wieku rodzina Hotteterre zrobiła flet z jedną klapą i stożkowym przewodem. Po raz pierwszy dało się zagrać prawie każdy półton; dziś nazywamy go fletem barokowym.

W 1681 roku flet Hotteterre'a (skala D4–G6) zagrał w orkiestrze operowej Lully'ego; było to pierwsze pojawienie się fletu w takiej orkiestrze. Quantz (1697–1773) wynalazł wysuwkę do strojenia, próbował otworów o różnych kształtach i rozmiarach i dodał kolejną klapę. Około 1800 roku flet miał już kilka klap, a jego dolny koniec sięgał do C.

Wielka zmiana przyszła od Theobalda Boehma (1794–1881) z Monachium, syna złotnika, który w 1818 roku został muzykiem nadwornym w Monachium, a w 1828 roku otworzył warsztat fletów. W 1832 roku zrobił pierwszy flet, w którym otwory rozmieszczono według akustyki, a nie według wygody palców; miał wciąż stożkowy przewód, klapy i klapy pierścieniowe. W 1847 roku przedstawił walcową rurę z paraboliczną główką, filcowymi poduszkami w miseczkach klap i większymi otworami. To w zasadzie współczesny flet; zdobył wiele nagród, między innymi na Wystawie Światowej w Paryżu w 1855 roku.

Flet piccolo wyrósł z wojskowego fletu poprzecznego z XVII wieku. Beethoven użył go do burzy w Symfonii pastoralnej (1808), a Verdi do błyskawic w Rigoletcie (1851).

1. ok. V w. p.n.e.
   Chiński di (według Encyklopedii Britannica)
2. II w. p.n.e.
   Flety poprzeczne w starożytnej Grecji i Etrurii
3. XVI w.
   Komplety fletów w stroju D, G i C: walcowa rura, siedem otworów palcowych, bez klap
4. Koniec XVII w.
   Rodzina Hotteterre: jedna klapa, stożkowy przewód (flet barokowy)
5. 1681
   Flet gra w orkiestrze operowej Lully'ego, po raz pierwszy w takiej orkiestrze
6. ok. 1800
   Kilka klap; dolny koniec przedłużony do C
7. 1808
   Symfonia pastoralna Beethovena używa fletu piccolo do burzy
8. 1832
   Pierwszy flet Boehma z otworami rozmieszczonymi według akustyki
9. 1847
   Walcowy flet Boehma: w zasadzie współczesny flet
10. 1851
    Rigoletto Verdiego używa fletu piccolo do błyskawic
11. 1855
    Flet Boehma zdobywa nagrodę na Wystawie Światowej w Paryżu

Na początek i pielęgnacja

Połączenia fletu to metal wsuwany w metal, dopasowany z dokładnością do kilku tysięcznych milimetra. Nigdy nie smaruj ich smarem do korków ani żadnym olejem: smar zbiera kurz, który może uszkodzić połączenia, a w złych przypadkach sprawić, że się zakleszczą. Jeśli połączenie chodzi ciasno, wytrzyj je ściereczką do czysta z zewnątrz i od środka; jeśli nadal jest ciasne, poproś sklep muzyczny, żeby je obejrzał.

Ponieważ na flecie dmucha się nad otworem, około dwóch trzecich powietrza idzie poza instrument, więc flet potrzebuje więcej powietrza niż nawet eufonium czy tuba. Flecistów często bolą też szyja i dokucza im zespół cieśni nadgarstka, więc pilnuj postawy. Ćwicz przed lustrem: trójkąt wilgoci na płytce ustnikowej to znak dobrego dźwięku.

• Po grze przewlecz gazę przez wycior, zakryj nią jego metalowy koniec i wytrzyj wilgoć z każdej rury.
• Jeśli poduszki są wilgotne, włóż bibułkę do czyszczenia między poduszkę a otwór i kilka razy lekko naciśnij klapę; przesuń bibułkę i powtórz 2–3 razy, nie pozwalając jej się przesunąć pod klapą. Jeśli poduszka się klei, użyj bibułki pudrowej.
• Delikatnie przecieraj flet z zewnątrz, nie naciskając klap. Srebro ciemnieje, gdy łączy się z siarką z powietrza; jeśli ciemnych plam nie da się usunąć ściereczką do polerowania, spróbuj ściereczki do srebra. Codzienne granie też pomaga zapobiegać ciemnieniu.
• Co tydzień czyść miejsca pod klapami środkiem do czyszczenia otworów. Co miesiąc sprawdzaj, czy śrubki się nie poluzowały (regulację zostaw sklepowi), i nałóż maleńką kroplę oleju do mechanizmu tam, gdzie poruszają się klapy, naciśnij klapy kilka razy, a potem zetrzyj nadmiar.
• Nie kręć koroną i nie wpychaj mocno wyciora do wnętrza główki: reflektor w środku może się przesunąć, a wtedy trudno będzie czysto stroić. Jeśli nagle trudno grać czysto, włóż wycior do główki i sprawdź, czy jego kreska jest na środku otworu zadęciowego; jeśli nie, oddaj flet do regulacji w sklepie.

Odkrywaj dalej

• Instrumenty dęte drewnianeInstrumenty dęte drewniane wydają dźwięk dzięki drgającemu powietrzu w rurze. Dowiedz się, jak działają flety, stroiki i otwory na palce.
• KlarnetJeden stroik otwiera się i zamyka jak drzwiczki i wprawia powietrze w drgania. Poznaj budowę, skok o duodecymę i grę.
• SaksofonMosiężny, a jednak drewniany: jak stroik daje dźwięk, po co jest klapa oktawowa i jak transponują alt i tenor.