Gitara basowa: budowa, brzmienie i jak na niej grać

Poznaj gitarę basową

Gitara basowa, nazywana też basem elektrycznym, to instrument strunowy wzmacniany elektrycznie. Zwykle ma od 4 do 6 grubych strun. Yamaha wyjaśnia, że zaprojektowano ją tak, żeby niskie dźwięki kontrabasu można było grać tak jak na gitarze, szarpiąc struny zamiast grać smyczkiem.

Większość basów ma 4 struny i taki bas zwykle wybierają początkujący. Bas 5-strunowy zwykle dodaje niższą strunę B (H); 6-strunowy dodaje zarówno niską strunę B (H), jak i wysoką strunę C. Większość basów ma progi, ale basy bezprogowe (fretless) mają gładką podstrunnicę, jak kontrabas albo skrzypce.

Najczęstsza długość strun (od siodełka do mostka, czyli menzura) to 34 cale, około 86 cm; basy 5- i 6-strunowe często mają 35 cali. Basy z krótką menzurą mają około 30 cali (około 76 cm). Korpusy większości basów są z litego drewna, ale są też basy z pustym i półpustym korpusem oraz basy elektroakustyczne.

Niektóre basy są pasywne i nie potrzebują zasilania. Basy aktywne potrzebują zasilania, zwykle z baterii w instrumencie (często 9-woltowej), i często mają regulację niskich, średnich i wysokich tonów.

Rodzina

Rodzina gitar (instrumenty strunowe szarpane)

Klasyfikacja

Chordofon elektroakustyczny (MIMO 513, klasyfikowany jak gitara elektryczna)

Skala brzmiąca

Od E1 do około G4 (4 struny, 24 progi)

Klucz

Klucz basowy

Transpozycja

Brzmi o oktawę niżej, niż jest zapisana

Najczęstsza menzura

34 cale (około 86 cm)

Części gitary basowej

Struny basowe są dużo grubsze niż gitarowe, bo są strojone dużo niżej. Grube struny mocno ciągną gryf i korpus, więc bas ma zwykle trochę większy korpus, grubszy gryf, dłuższą menzurę i większy osprzęt niż gitara.

Struny basowe mają stalowy rdzeń owinięty drutem stalowym albo niklowym. Struny szlifowane (flatwound) mają gładką powierzchnię i ciepłe brzmienie; struny okrągło owijane (roundwound) są bardziej szorstkie i brzmią jaśniej.

Niektóre części są ukryte w środku albo z tyłu instrumentu, gdzie obrazek ich nie pokazuje; ich numery wskazują mniej więcej, gdzie się znajdują.

12345678910

1. 1
   Główka headstock

   Szerszy górny koniec gryfu, gdzie struny są zamocowane w kluczach.

2. 2
   Klucze tuning machines

   Obracaj je, żeby naciągnąć albo poluzować strunę; zmiana naciągu zmienia wysokość dźwięku.

3. 3
   Siodełko nut

   Listewka z rowkami z twardego plastiku albo kości, która prowadzi każdą strunę na gryf.

4. 4
   Gryf i pręt regulacyjny neck / truss rod

   Długie ramię, które trzymasz; metalowy pręt w środku chroni je przed wyginaniem i skręcaniem.

5. 5
   Podstrunnica fretboard

   Cienki pasek drewna, np. palisandru, klonu albo hebanu, łagodnie wygięty w poprzek.

6. 6
   Progi frets

   Metalowe paski, które dzielą gryf na półtony; większość basów ma ich 21, 22 albo 24.

7. 7
   Korpus body

   Trzyma wszystko razem; dobre lite korpusy są często z olchy, klonu, jesionu bagiennego albo mahoniu.

8. 8
   Przetworniki pickups

   Magnetyczne elementy, które zamieniają drgania strun w sygnał elektryczny; większość basów ma dwa.

9. 9
   Mostek i siodełka bridge & saddles

   Trzymają końce strun; siodełkami reguluje się wysokość strun i dokładność stroju wyżej na gryfie.

10. 10
    Potencjometry i gniazdo wyjściowe controls & output jack

    Gałki głośności i barwy; kabel z gniazda prowadzi sygnał do wzmacniacza.

Skąd się bierze dźwięk

Kiedy szarpiesz strunę, drga ona bardzo szybko tam i z powrotem. Dłuższa, cięższa albo luźniejsza struna drga wolniej i daje niższy dźwięk. Pomyśl o skakance: długa, ciężka skakanka kręci się powoli, a krótka, napięta śmiga szybko.

Bas nie potrzebuje pustego pudła, żeby grać głośno. Każdy przetwornik to magnes owinięty cewką z bardzo cienkiego drutu. Struna ze stali albo niklu reaguje na magnes, więc kiedy się porusza, zmienia pole magnetyczne w cewce, a to wytwarza maleńkie napięcie elektryczne, które drga w rytm struny. Działa to trochę jak dynamo w rowerze, gdzie ruch magnesu przy cewce wytwarza prąd. Kabel prowadzi ten sygnał do wzmacniacza, który robi z niego głośny dźwięk.

Przetwornik jednocewkowy może też łapać brum z otaczającej go instalacji elektrycznej. Humbucker ma dwie cewki nawinięte w przeciwnych kierunkach, więc brum się znosi. Przetwornik dzielony (split-coil) ma dwie osobne połówki, jedną z odwróconą biegunowością: brzmi podobnie do jednocewkowego, ale jest cichy jak humbucker.

Miejsce szarpnięcia zmienia barwę. Szarpnięcie blisko środka struny (w modelu wyidealizowanym) daje mniej wysokich alikwotów i okrągły dźwięk; szarpnięcie bliżej mostka dodaje więcej wysokich alikwotów i brzmi jaśniej. Z przetwornikami jest tak samo: ten przy gryfie brzmi okrągło i głęboko, ten przy mostku bardziej ostro. To jak mówienie „uuu” i „iii” tym samym głosem.

Spróbuj: naciągnij gumkę na otwarte pudełko. Szarpnij ją w środku, a potem tuż przy brzegu. W środku brzmi okrąglej; przy brzegu cieniej i jaśniej. Potem dociśnij gumkę w połowie i szarpnij jeszcze raz: krótsza część brzmi wyżej.

Jak grać

Kiedy grasz na stojąco, załóż pasek, żeby bas stabilnie trzymał się we właściwej pozycji, i upewnij się, że pasek jest mocno przypięty. Jedna ręka szarpie struny, a druga dociska je do progów. (Osoba praworęczna zwykle szarpie prawą ręką).

Są trzy główne sposoby wydobywania dźwięku. Najczęściej gra się palcami, a większość basistów zaczyna od palca wskazującego i środkowego; daje to dużo zmian głośności i barwy. Kostka sprawia, że początek każdego dźwięku jest jaśniejszy i trochę bardziej szorstki; używają jej między innymi Paul McCartney, Duff McKagan i David Ellefson. Slap (uderzanie struny bokiem kciuka przy dolnym końcu gryfu) i pop (podciąganie struny palcem wskazującym i puszczanie jej) brzmią jaśniej i bardziej perkusyjnie niż zwykłe szarpanie.

Żeby zmienić dźwięk, dociśnij inny próg albo inną strunę; każdy próg to półton wyżej. Ręka chwytająca może też sama wydobywać dźwięki: hammer-on polega na tym, że palec uderza w strunę jak młotek i wydobywa nowy dźwięk bez szarpania. Slide to przesuwanie palca wzdłuż struny z dociskiem. Lekkie dotknięcie struny dokładnie nad 12. progiem, bez dociskania, i szarpnięcie daje dzwoniący flażolet naturalny.

W zespole bas i perkusja tworzą sekcję rytmiczną, więc bas powinien „zgrać się” z perkusją. Dobry pierwszy wzór to niski dźwięk podstawowy akordu razem ze stopą i ten sam dźwięk oktawę wyżej razem z werblem. Walking bass łączy dźwięki podstawowe akordów dźwiękami przejściowymi; to styl wywodzący się z bluesa i jazzu. Partia basu jest bardziej „oszczędna” niż partia gitary: nie pozwól, żeby przejścia rozbijały groove, a wiele dobrych przejść kończy się na dźwięku podstawowym na raz następnego taktu.

• Pusta strunaSzarpnij strunę bez dociskania żadnego progu: drga cała struna od siodełka do mostka. To najniższa struna, E1.
• Dociśnięcie proguNajpierw pusta struna G, potem ta sama struna dociśnięta na 14. progu: drgająca część jest krótsza, więc dźwięk jest o 14 półtonów wyżej (A3).
• Przejście między strunamiPrzejdź ze struny A na strunę D: każda sąsiednia struna jest o kwartę czystą wyżej.

Skala i zapis

Bas zapisuje się w kluczu basowym, ale brzmi o oktawę niżej, niż jest zapisany, tak jak kontrabas. Na przykład nuta zapisana na pierwszej linii dodanej pod pięciolinią basową to E2, ale pusta struna E naprawdę brzmi jako E1.

Strój standardowy to E–A–D–G, oktawę niżej niż cztery najniższe struny gitary, więc rzeczywiste wysokości to E1 (około 41,2 Hz), A1 (55 Hz), D2 (około 73,4 Hz) i G2 (98 Hz). Każda struna jest o kwartę czystą wyżej od struny pod nią.

Ponieważ każdy próg dodaje półton, najwyższy dźwięk zależy od liczby progów na gryfie: 20 progów sięga D♯4, 21 progów E4, 22 progi F4, a 24 progi G4. Bas 5-strunowy z niską struną B (H) schodzi do B0 (około 30,9 Hz). W basie 6-strunowym wysoka struna C to C3 (wyliczone jako kwarta czysta nad G2). Najniższe dźwięki słychać wyraźniej w słuchawkach albo przez większe głośniki.

Posłuchaj

• Cztery puste struny: E1 A1 D2 G2Od najniższej do najwyższej; zauważ, że każdy krok to ta sama odległość: kwarta czysta.
• Najniższy dźwięk, E1Około 41 drgań na sekundę. Użyj słuchawek albo większego głośnika, żeby usłyszeć go wyraźnie.
• A1 i A3: dwie oktawy różnicyA1 drga 55 razy na sekundę, A3 220 razy: cztery razy szybciej, a jednak mają tę samą nazwę.

Historia i krewni

Kontrabas jest duży i trudno go nosić, a w zespołach, które grały coraz głośniej, z instrumentami dętymi blaszanymi, perkusją i gitarami elektrycznymi, było go słychać coraz słabiej. W latach 30. XX wieku amerykański muzyk i wynalazca Paul Tutmarc wymyślił bas elektryczny. Jego Audiovox Model 736 trafił do sprzedaży w połowie lat 30. (około 1935–1936): miał lity korpus z orzecha czarnego, cztery struny, jeden przetwornik i 16 progów, które ułatwiały czyste granie.

W październiku 1951 roku Fender zaczął produkować Precision Bass Leo Fendera, pierwszą gitarę basową, która odniosła sukces handlowy. Miał płaski korpus z jesionu, jednoczęściowy klonowy gryf z 20 progami, jeden przetwornik i menzurę 34 cali, którą Leo Fender ustalił po długich eksperymentach. Fender pisze, że dał basistom coś, czego brakowało kontrabasowi: precyzję progów i głośność wzmocnienia. Basista zespołu Lionela Hamptona był jednym z pierwszych, którzy na nim grali; wiosną 1952 roku w Nowym Jorku krytyk Leonard Feather „słyszał bas, ale nie widział basisty”. W 1957 roku bas dostał przetwornik dzielony (split-coil) i nową główkę; ten projekt jest używany do dziś.

Potem przyszły kolejne basy: Gibson Electric Bass z krótką menzurą (1953), który mógł nawet stać pionowo na nóżce; Fender Jazz Bass (1960) z węższym gryfem i dwoma przetwornikami; pierwszy pięciostrunowy bas Fendera, Bass V (1965), którego piąta struna była wysokim C; oraz Ampeg AUB-1 (1966), jeden z pierwszych basów bezprogowych produkowanych na sprzedaż. Znani basiści to James Jamerson, Paul McCartney, Jaco Pastorius (fretless), Carol Kaye i Larry Graham, któremu często przypisuje się wynalezienie slapu.

Bliscy krewni to kontrabas (ten sam strój, można na nim grać smyczkiem), gitara elektryczna (ten sam rodzaj przetworników magnetycznych; cztery struny basu są oktawę niżej niż cztery najniższe struny gitary) i bas elektroakustyczny.

1. ok. 1935–1936
   Do sprzedaży trafia Audiovox Model 736 Paula Tutmarca
2. 1951
   Fender Precision Bass: pierwsza gitara basowa, która odniosła sukces handlowy
3. 1953
   Gibson Electric Bass, bas z krótką menzurą w kształcie skrzypiec
4. 1957
   Precision Bass dostaje przetwornik dzielony (split-coil)
5. 1960
   Fender Jazz Bass z dwoma przetwornikami
6. 1965
   Fender Bass V, pierwszy pięciostrunowy bas Fendera (z wysokim C)
7. 1966
   Ampeg AUB-1, jeden z pierwszych basów bezprogowych produkowanych na sprzedaż

Na początek i pielęgnacja

Ustal budżet i to, co chcesz grać, a potem kup najlepszy bas, na jaki cię stać: na dobrym instrumencie łatwiej się uczyć. Yamaha i Fender radzą zacząć od 4 strun, a Yamaha radzi bas z progami, bo czyste granie na basie bezprogowym jest trudniejsze. Dla młodszych osób albo przy małych dłoniach spróbuj basu z krótką menzurą, około 30 cali. Kształt gryfu nie zmienia brzmienia, tylko to, jak leży w dłoni, więc zanim wybierzesz, potrzymaj kilka.

Oprócz basu potrzebujesz paska, kabla, wzmacniacza i elektronicznego stroika. Bas elektryczny potrzebuje wzmacniacza, żeby usłyszeć jego prawdziwe brzmienie.

Jeśli struny są za wysoko, trudno się gra; za nisko i pojawia się brzęczące, metaliczne dzwonienie. Brzęczenie może też pochodzić od wystającego progu albo od gryfu wygiętego w garb: wysokość strun możesz ustawić samodzielnie, ale te dwie rzeczy wymagają warsztatu. Jeśli dźwięki wysoko na gryfie są nieczyste, porównaj flażolet na 12. progu z dźwiękiem dociśniętym na 12. progu i wyreguluj siodełko mostka (zgodnie z instrukcją obsługi albo, jeśli nie masz pewności, poproś o to warsztat).

• Trzymaj bas z dala od bezpośredniego słońca, ciepła i wilgoci i nigdy nie zostawiaj go w samochodzie.
• Po graniu przetrzyj struny, gryf i mostek niepylącą ściereczką. Czyść go miękką ściereczką; nie używaj rozcieńczalników, rozpuszczalników, płynów czyszczących ani chemicznych chusteczek nawilżanych.
• Kiedy nie grasz, odstaw bas na solidny stojak albo do futerału; większość złamanych gryfów to skutek upadków albo uderzeń.
• Wymieniaj struny po jednej i nastrój każdą nową, zanim przejdziesz do następnej, bo gryf jest pod dużym naciągiem.
• Zanim przetniesz starą strunę, najpierw dobrze ją poluzuj: nagła utrata naciągu może uszkodzić gryf. Przy wymianie albo regulacji strun trzymaj twarz z daleka, bo struna może pęknąć.
• Przesuń palcem pod każdą struną: jeśli czujesz brud, rdzę albo płaskie miejsca wytarte przez progi albo struna nie trzyma stroju, czas ją wymienić.
• Bas aktywny działa na baterię, więc pilnuj jej i wyjmij ją, jeśli przez dłuższy czas nie będziesz grać. Bas pasywny nie potrzebuje baterii.
• Regulację pręta w gryfie, jeśli to dla ciebie pierwszy raz, najlepiej zostaw warsztatowi.

Odkrywaj dalej

• Instrumenty strunoweStruna wydaje dźwięk, gdy drga. Dowiedz się, jak działają rodzina skrzypiec, gitary i harfy oraz dlaczego dociśnięcie struny zmienia dźwięk.
• SkrzypcePoznaj skrzypce: struny G D A E, jak smyczek z kalafonią podtrzymuje śpiew struny, jak grać i skalę od G3.
• WiolonczelaNiski, ciepły głos rodziny skrzypiec: jak smyczek sprawia, że struna śpiewa, jak z nią siedzieć i jej struny C G D A.
• Gitara akustycznaGitara klasyczna z nylonowymi strunami i gitara z metalowymi strunami: budowa, źródło dźwięku, gra i różnice.
• Gitara elektrycznaGitara elektryczna zamienia drgania strun w prąd dla wzmacniacza. Zobacz, jak działają przetworniki i skąd przester.
• UkuleleCzterostrunowa gitarka z Madery i Hawajów. Poznaj budowę, zobacz, czemu struna G brzmi wyżej niż C, i zagraj akord.