Ukulele: budowa, skąd się bierze dźwięk i jak grać

Poznaj ukulele

Ukulele to mały, czterostrunowy instrument podobny do gitary, na którym gra się, szarpiąc struny. Jego przodkiem jest machete, mała czterostrunowa gitara, którą portugalscy osadnicy przywieźli na Hawaje. Jego hawajską nazwę często tłumaczy się jako „pchła”.

Są cztery popularne rozmiary. Od najmniejszego do największego to sopranowe, koncertowe, tenorowe i barytonowe. Najczęściej spotykane małe ukulele mają mniej niż 60 cm długości. Większe rozmiary są dłuższe: na przykład obecne barytonowe ukulele firmy Kamaka ma w sumie około 77,5 cm.

Każdy producent podaje trochę inne liczby. Biorąc za przykład obecne modele firmy Kamaka: w sopranowym drgająca część struny ma około 34–35 cm, a w barytonowym około 50 cm. Sopranowe ma najkrótsze struny i najgęściej rozmieszczone progi.

Ukulele sopranowe, koncertowe i tenorowe stroi się G–C–E–A. Barytonowe stroi się D–G–B–E (B to po polsku H), tak samo jak cztery najwyższe (najcieńsze) struny gitary. Ta strona skupia się na najczęstszym zestawie: ukulele sopranowym w stroju G–C–E–A.

Rodzina

Instrumenty strunowe (szarpane)

Klasyfikacja

Hornbostel–Sachs 321.322: lutnia szyjkowa pudłowa (szyjka jest przymocowana do pustego pudła)

Strój standardowy

G4–C4–E4–A4 (od 4. struny do 1. struny)

Skala brzmiąca

Od C4 do około C♯6 (sopranowe Kamaka z 16 progami)

Klucz

Klucz wiolinowy

Transpozycja

Nietransponujący (zapis w wysokości brzmiącej)

Popularne rozmiary

Sopranowe, koncertowe, tenorowe, barytonowe

Budowa ukulele

Kamaka nazywa kształt sopranowego ukulele „małym korpusem w kształcie ósemki”. W obecnych modelach firmy Kamaka płyta wierzchnia, dno i boki są z drewna koa, szyjka z mahoniu, a podstrunnica i mostek z palisandru (w niektórych droższych modelach z hebanu).

W sopranowym i koncertowym ukulele Kamaka szyjka łączy się z korpusem przy 12. progu; w tenorowym i barytonowym przy 14. progu. Kamaka z lat pięćdziesiątych XX wieku w muzeum pewnego college'u ma struny nylonowe. Machete, do którego dołączone są dokumenty z 1843 roku, ma struny jelitowe.

12345678910

1. 1
   Główka headstock

   Górny koniec instrumentu, na którym są klucze.

2. 2
   Klucze tuning pegs

   Kręć nimi, żeby naciągnąć albo poluzować strunę i zmienić jej wysokość.

3. 3
   Siodełko nut

   Jeden koniec drgającej części każdej struny.

4. 4
   Szyjka neck

   Za nią trzyma ręka; na niej leży podstrunnica.

5. 5
   Podstrunnica i progi fretboard & frets

   Dociśnij strunę tuż za progiem, a drgająca część się skróci i dźwięk pójdzie w górę.

6. 6
   Płyta wierzchnia top / soundboard

   Cienka drewniana płyta z przodu, która przejmuje drgania struny i popycha powietrze.

7. 7
   Otwór rezonansowy soundhole

   Tędy powietrze z wnętrza pudła wchodzi i wychodzi, wzmacniając niskie dźwięki.

8. 8
   Mostek bridge

   Trzyma końce strun i przekazuje ich drgania płycie wierzchniej.

9. 9
   Dno i boki back & sides

   Zamykają puste pudło; tradycyjny kształt to ósemka.

10. 10
    Struny strings

    Cztery struny, które drgają, gdy je szarpiesz albo brzdąkasz.

Skąd się bierze dźwięk

Struna jest tak cienka, że ledwie porusza powietrze. W instrumentach takich jak gitara i ukulele same struny prawie nie wydają dźwięku. To jak machanie pałeczką do jedzenia: prawie nie czujesz wiatru. Zamachaj wachlarzem, a poczujesz go dużo więcej.

Dlatego struna przekazuje swoje drgania przez mostek do płyty wierzchniej. Płyta wierzchnia to duża, cienka drewniana powierzchnia, od środka wzmocniona listewkami, i to ona popycha powietrze jak ten wachlarz. Powietrze w pudle też wchodzi i wychodzi przez otwór rezonansowy, trochę jak buczenie, gdy dmuchasz nad szyjką butelki. To powietrze najbardziej pomaga niskim dźwiękom.

Wysokość dźwięku zależy od struny. Krótsza, mocniej naciągnięta albo lżejsza struna drga szybciej i brzmi wyżej. Gdy dociśniesz strunę za progiem, część, która może drgać, staje się krótsza, więc dźwięk idzie w górę. W stroju równomiernie temperowanym każdy próg podwyższa dźwięk o jeden półton.

Szarpnięta struna drga jednocześnie w całości oraz połówkami, trzeciami i ćwiartkami. To są jej alikwoty. Jeśli szarpniesz dokładnie w nieruchomym punkcie (węźle) któregoś z tych wzorów, ten wzór się nie pojawi: szarpnij w jednej trzeciej długości, a zabraknie 3., 6., 9.… z tych wzorów drgań. Wysokie alikwoty też najszybciej gasną, dlatego sekundę czy dwie po szarpnięciu dźwięk brzmi okrąglej.

Większe pudło daje zwykle głośniejsze, cieplejsze brzmienie z mocniejszym basem, choć liczy się też drewno i sposób budowy. Kala opisuje sopranowe ukulele jako jaśniejsze i cichsze, o mniejszej nośności, a barytonowe jako najgłębsze, bliskie gitarze akustycznej.

Spróbuj: rozciągnij gumkę recepturkę między dwoma palcami i szarpnij ją. Prawie nic nie słychać. Teraz naciągnij ją na otwarte puste pudełko i szarpnij jeszcze raz. Pudełko działa jak pudło ukulele i sprawia, że dźwięk jest dużo głośniejszy.

Jak grać

Usiądź na przednim brzegu krzesła bez podłokietników; gdy się odchylasz do tyłu, gra się trudniej. Trzymaj ukulele blisko ciała. Bez paska przyciskasz je do klatki piersiowej prawym przedramieniem. Brzdąkać możesz wszędzie tam, gdzie jest ci wygodnie, ale najlepsze miejsce jest blisko połączenia szyjki z pudłem.

Lewy kciuk opiera się z tyłu szyjki. Palce wyginają się łagodnie w łuk i dociskają struny opuszkami między progami. Paznokcie tej ręki trzymaj krótko, a nadgarstek prosto i swobodnie. Jeśli palec dotknie sąsiedniej struny, wycisza ją i akord brzmi niewyraźnie.

Od góry do dołu, tak jak trzymasz instrument, struny to 4. (G), 3. (C), 2. (E) i 1. (A). Zacznij od brzdąkania w dół kciukiem. Kciukowi niewygodnie brzdąkać w górę, więc w górę brzdąkaj palcem prawej ręki. Na pierwszej lekcji często używa się akordów C, F, G7 i C7.

Później możesz spróbować innych technik. W campanelli (po włosku „dzwoneczek”) każdy dźwięk melodii gra się na innej strunie, więc dźwięki brzmią jeden na drugim jak dzwonki; gitara barokowa używała do tego podobnego stroju. Split stroke łączy pojedyncze dźwięki z pełnymi akordami i przesuwa mocne uderzenie z 2. uderzenia na „i” po nim, co daje rytm w stylu ragtime'u. Szkoły gry uczą też tremola.

• BrzdąkaniePrzeciągnij po wszystkich czterech strunach: w dół kciukiem, w górę palcem. Oto jedno uderzenie w dół akordu C (1. struna dociśnięta na 3. progu). Przykład jest złożony z czterech pojedynczych strun nałożonych jedna po drugiej.
• Gra palcami (fingerpicking)Szarpiesz struny po jednej, różnymi palcami, więc każdy dźwięk brzmi osobno. Oto cztery puste struny, od 4. do 1. Kala zauważa, że szerzej rozstawione progi ukulele tenorowego dobrze nadają się do gry palcami.

Skala i zapis

Nuty na ukulele zapisuje się w wysokości, którą słyszysz, więc nie jest to instrument transponujący; zwykle zapisuje się je w kluczu wiolinowym. Porównaj to z gitarą, która brzmi oktawę niżej, niż jest zapisana; nawet ukulele barytonowe często zapisuje się w wysokości brzmiącej.

Puste struny to G4, C4, E4 i A4. Najniższą pustą struną jest C4 (środkowe C), a nie G. Struna G brzmi wyżej niż struna C. To tak zwany strój re-entrant i nie jest to pomyłka. Wszystkie cztery puste struny mieszczą się w jednej oktawie, a zagrane razem tworzą akord C6.

Najwyższy dźwięk to 1. struna (A4) plus jeden półton na każdy próg. W sopranowym albo koncertowym ukulele Kamaka z 16 progami to C♯6; w tenorowym Kamaka z 18 progami D♯6. Liczba progów bywa różna: Kamaka z lat pięćdziesiątych z 12 progami sięga tylko A5.

Ze struną low G (niskie G) 4. struna schodzi o oktawę niżej, do G3, i też zapisuje się ją oktawę niżej. Tenor XL firmy Kala tradycyjnie ma niskie G. Barytonowe stroi się D3–G3–B3–E4 (B3 to po polsku H3) i z 19 progami sięga około B5 (H5). Britannica podaje też strój A4–D4–F♯4–B4 (B4 to H4).

Wielu grających czyta tabulaturę. Jej cztery linie to cztery struny, z 1. struną (A) na górze, a każda liczba to próg. Akord C to 3 na górnej linii i 0 na pozostałych trzech.

Posłuchaj

• G4 jest wyżej niż C4Najpierw 4. struna, potem 3. Struna, która jest na górze, brzmi wyżej, a nie niżej: to właśnie strój re-entrant.
• Cztery puste strunyG4, C4, E4, A4. Wszystkie cztery mieszczą się w jednej oktawie i to daje ukulele jego zwarte, jasne brzmienie.
• Akord C, uderzenie w dółG4, C4, E4 i C5 zaczynają brzmieć w odstępie kilku milisekund, od 4. struny do 1., i zlewają się w jeden akord.
• Dźwięk robi się okrąglejszyŚrodkowe C na 3. strunie. Posłuchaj początku, a potem końca: jasne, wysokie alikwoty gasną pierwsze.
• Dźwięczący akord i wytłumione strunyNajpierw dźwięczący akord C, potem uderzenie w przytrzymane, wytłumione struny. Wytłumiona struna prawie nie ma wysokości, słychać tylko krótkie kliknięcie, i dlatego palce nie mogą dotykać niewłaściwych strun.

Historia i rodzina

Ukulele wyrosło z machete (zwanego też braguinha), małej czterostrunowej gitary z wyspy Madera. Jedno machete zbudowane na Maderze między 1840 a 1870 rokiem ma 50,5 cm długości, płytę wierzchnią z sosny, dno i boki z drewna oliwnego oraz mosiężne progi. Muzeum podaje, że ten typ instrumentu przyjął się na Hawajach w latach osiemdziesiątych XIX wieku jako ukulele.

23 sierpnia 1879 roku statek Ravenscrag przypłynął do Honolulu z 423 osobami z Madery, które przyjechały do pracy na plantacjach trzciny cukrowej. Na pokładzie byli Manuel Nunes, Augusto Dias i José do Espírito Santo. Najpierw pracowali na plantacjach; do 1889 roku wszyscy trzej figurowali w spisach jako wytwórcy gitar. Należą do pierwszych budowniczych ukulele.

Król Kalākaua wprowadził ukulele na królewskie występy i przyjęcia w pałacu ʻIolani. To królewskie wsparcie pomogło ludziom uznać je za własny instrument Hawajów. Nazwa znaczy „skacząca pchła”. Według jednej opowieści pochodzi od przezwiska Edwarda Purvisa, drobnego, ruchliwego człowieka, który pomógł je spopularyzować. Według innej opisuje palce grającego, które skaczą po strunach.

Międzynarodowa Wystawa Panama–Pacyfik w San Francisco w 1915 roku zaniosła ukulele na kontynent amerykański. Martin zrobił swoje pierwsze ukulele sopranowe w tym samym roku, koncertowe od 1925, a pierwsze tenorowe w 1929 roku. Na Hawajach Samuel Kamaka zaczął budować ukulele z koa w 1916 roku, a w 1928 roku opatentował owalne ukulele „ananasowe” (pineapple).

Rodzina jest szeroka. Pięciostrunowy rajão z Madery stroi się D–G–C–E–A, więc jego cztery ostatnie struny odpowiadają strojowi ukulele G–C–E–A; rajão przekształcił się później w ośmiostrunowe taropatch. Gitara barokowa też używała stroju re-entrant. Ukulele banjo zamiast drewnianej płyty ma mały korpus banjo z membraną z cielęcej skóry; jeden taki egzemplarz w Edynburgu zrobiono w Londynie około 1940 roku.

1. 1840–1870
   Na Maderze powstaje czterostrunowe machete (dziś w muzeum V&A)
2. 1879
   Ravenscrag przywozi do Honolulu robotników z Madery, wśród nich Nunesa, Diasa i Espírito Santo
3. 1889
   Wszyscy trzej figurują w Honolulu jako wytwórcy gitar
4. 1915
   Wystawa Panama–Pacyfik w San Francisco; Martin robi swoje pierwsze ukulele sopranowe
5. 1916
   Samuel Kamaka zaczyna budować ukulele z koa w swojej piwnicy
6. 1928
   Kamaka patentuje owalne ukulele „ananasowe”
7. 1959
   Kamaka otwiera fabrykę przy South Street w Honolulu

Na początek i pielęgnacja

Wybór rozmiaru to kompromis. Sopranowe ma najkrótsze struny i najgęściej rozmieszczone progi, a Kamaka nazywa je idealnym pierwszym ukulele i ulubionym instrumentem osób z mniejszymi dłońmi. Większe rozmiary brzmią głośniej i cieplej, a progi mają szerzej rozstawione. Kamaka nazywa koncertowe najlepszym połączeniem rozmiaru i brzmienia, a o tenorowym mówi, że to rozmiar, którego jej artyści używają najczęściej.

Barytonowe ma ten sam strój co cztery górne struny gitary. Ponieważ jest strojone o kwartę niżej, chwyt, który na sopranowym daje C, na barytonowym daje G.

Kamaka zauważa, że lite drewno jest wrażliwe na temperaturę i wilgotność. Powolne zmiany zwykle nie szkodzą; unikać trzeba nagłych.

• Gdy nie grasz, trzymaj je w twardym futerale, z dala od uderzeń i nagłych zmian temperatury lub wilgotności.
• Trzymaj je z dala od grzejników i innych źródeł bezpośredniego ciepła; nawilżacz do instrumentów może pomóc utrzymać właściwą wilgotność.
• Na co dzień przecieraj je miękką, czystą, suchą bawełnianą ściereczką; do czyszczenia używaj lekko wilgotnej ściereczki, nigdy mokrej. Na wykończenie lakierem możesz użyć środka do czyszczenia instrumentów, ale unikaj wszystkiego, co zawiera wosk.
• Paznokcie ręki, która trzyma akordy, obcinaj krótko; wtedy dużo łatwiej dociskać struny.
• Jeśli struna G brzmi wyżej niż struna C, wszystko jest w porządku: to standardowy strój re-entrant.

Odkrywaj dalej

• Instrumenty strunoweStruna wydaje dźwięk, gdy drga. Dowiedz się, jak działają rodzina skrzypiec, gitary i harfy oraz dlaczego dociśnięcie struny zmienia dźwięk.
• SkrzypcePoznaj skrzypce: struny G D A E, jak smyczek z kalafonią podtrzymuje śpiew struny, jak grać i skalę od G3.
• WiolonczelaNiski, ciepły głos rodziny skrzypiec: jak smyczek sprawia, że struna śpiewa, jak z nią siedzieć i jej struny C G D A.
• Gitara akustycznaGitara klasyczna z nylonowymi strunami i gitara z metalowymi strunami: budowa, źródło dźwięku, gra i różnice.
• Gitara elektrycznaGitara elektryczna zamienia drgania strun w prąd dla wzmacniacza. Zobacz, jak działają przetworniki i skąd przester.
• Gitara basowaNajniżej brzmiący członek rodziny gitar: jak działają przetworniki, jak szarpać i dociskać struny, skala i historia.