Klarnet: budowa, skąd bierze się dźwięk i jak grać

Poznaj klarnet

Klarnet należy do rodziny instrumentów dętych drewnianych. Na ustniku leży stroik, a korpus to rura, która przez całą długość ma prawie tę samą szerokość, czyli walec. Klapy i otwory wzdłuż rury zmieniają dźwięk.

Klarnet to tak naprawdę cała rodzina. Najczęściej używa się klarnetu B♭, który ma około 66 cm długości. Orkiestry potrzebują też klarnetu A, długiego na około 71 cm, który ma te same chwyty i ten sam ustnik. Mały klarnet E♭ ma około 49 cm i brzmi o kwartę wyżej niż klarnet B♭, a klarnet basowy jest mniej więcej dwa razy większy i brzmi o oktawę niżej.

Każdy z nich brzmi trochę inaczej. Klarnet B♭ brzmi lśniąco, jasno, pełno i czysto. Klarnet A jest łagodniejszy i mniej natarczywy. Klarnet C jest jaśniejszy, chłodniejszy i twardszy, a dziś używa się go rzadko.

Rodzina

Instrumenty dęte drewniane (pojedynczy stroik)

Typ

Klasyfikacja Hornbostela–Sachsa 422.211.2: pojedynczy stroik, cylindryczna rura, otwory palcowe

Skala (brzmienie rzeczywiste)

D3 do B♭6 (w zapisie E3 do C7)

Klucz

Klucz wiolinowy

Transpozycja

Klarnet B♭: brzmi o sekundę wielką (cały ton) niżej, niż jest zapisany

Typowe rozmiary

B♭ około 66 cm; A około 71 cm

Budowa klarnetu

Klarnet rozkłada się na pięć części: ustnik, baryłkę, górną część korpusu, dolną część korpusu i czarę. Przed grą składasz je po kolei, a potem zakładasz stroik.

Korpus robi się z hebanu afrykańskiego (grenadilli), z twardej gumy albo z metalu; grenadilla to dziś najczęstsze drewno na klarnety. Klarnety robi się też z żywicy ABS, czyli tworzywa sztucznego, które jest bardzo wytrzymałe i dobrze znosi zmiany wilgotności.

Niektóre części są wewnątrz albo z tyłu instrumentu, gdzie obrazek ich nie pokazuje; ich numery wskazują mniej więcej, gdzie się znajdują.

123456789

1. 1
   Stroik reed

   Cienka płytka z trzciny (Arundo donax). To włącznik i wyłącznik dźwięku: gdy dmuchasz, bardzo szybko się otwiera i zamyka.

2. 2
   Ligatura ligature

   Obejma, która trzyma stroik na ustniku. Najpierw ułóż stroik na miejscu i wyrównaj ligaturę, dopiero potem ją dokręć.

3. 3
   Ustnik mouthpiece

   Część w kształcie dzioba, którą bierzesz do ust, zrobiona z twardej gumy (ebonitu) albo z drewna kokus.

4. 4
   Baryłka barrel

   Krótka część pod ustnikiem, wybrzuszona jak mała beczułka. Łączy ustnik z górną częścią korpusu.

5. 5
   Korki na czopach tenon cork

   Pierścienie z korka na każdej części, w miejscach, gdzie części wsuwają się w siebie. Przed składaniem trochę je nasmaruj; korek się zużywa i trzeba go wymieniać co rok lub dwa.

6. 6
   Górna część korpusu upper joint

   Część, na której grasz lewą ręką. Ma klapę duodecymową, naciskaną lewym kciukiem, dzięki której dźwięk skacze o duodecymę.

7. 7
   Otwory i mechanizm klap tone holes & keywork

   Wzdłuż korpusu biegnie około 24 otworów. Standardowy klarnet w systemie Boehma ma 17 klap i 6 pierścieni; klapy są z alpaki, mosiądzu, srebra albo złota.

8. 8
   Dolna część korpusu lower joint

   Część, na której grasz prawą ręką. Z tyłu jest podpórka na kciuk, na której prawy kciuk podtrzymuje cały instrument.

9. 9
   Czara bell

   Rozszerzony koniec. Pomaga dźwiękowi wydostać się z rury, a przy najniższych dźwiękach działa jak dodatkowy kawałek rury.

Skąd bierze się dźwięk

Kiedy grasz, dmuchasz powietrzem o ciśnieniu tylko trochę wyższym niż ciśnienie powietrza wokół ciebie, o około 3%. Stroik działa jak małe drzwiczki, które same się wahają: twój oddech popycha go w stronę ustnika i zwęża szczelinę. Stroik tak szybko trzaska między otwarciem a zamknięciem, że równy strumień powietrza zamienia się w szybkie podmuchy, a to drganie jest dźwiękiem.

Jeśli dmuchniesz wystarczająco mocno, stroik zostaje całkiem dociśnięty i powietrze w ogóle nie przechodzi. To tak, jak zgnieść na płasko wąż ogrodowy: woda przestaje płynąć. Dlatego, gdy wysoki dźwięk nie chce wyjść, często nie chodzi o brak powietrza.

Koniec przy ustniku jest prawie zamknięty przez stroik, a koniec z czarą jest otwarty, więc klarnet działa jak rura zamknięta z jednej strony i otwarta z drugiej. W takiej rurze najdłuższa fala dźwiękowa jest około cztery razy dłuższa od rury, trochę jak długa skakanka, na której mieści się tylko jedno duże, powolne wahnięcie. Ta najdłuższa fala daje najniższy dźwięk: D3 w brzmieniu rzeczywistym (w zapisie E3).

Każdy dźwięk muzyczny ukrywa w sobie rząd cichszych, wyższych dźwięków, zwanych alikwotami. W niskich dźwiękach klarnetu 1., 3. i 5. składnik tego rzędu (te nieparzyste) są szczególnie silne, a parzyste są słabe, jak w grzebieniu, w którym co drugi ząb jest ucięty. Dlatego niski rejestr brzmi głucho i pusto. Mniej więcej w środku (dźwięki gardłowe) parzyste składniki znaczą więcej, a gdy otworzysz klapę duodecymową, różnica prawie znika, więc dźwięk staje się jasny i czysty.

Naciśnięcie klapy duodecymowej otwiera mały otwór mniej więcej w jednej trzeciej zamkniętej części rury. Dźwięk skacze wtedy do trzykrotnie wyższej częstotliwości: o duodecymę wyżej, czyli o oktawę i kwintę czystą. Wyobraź sobie skakankę, którą ktoś lekko przytrzymuje palcami w jednej trzeciej długości, więc wiruje w trzech pętlach zamiast w jednej.

Licząc od strony czary, każdy otwór, który otwierasz, przesuwa drgającą część bliżej ustnika, tak jakby obciąć rurę o około 6%, i dźwięk idzie w górę o półton.

Dźwięki gardłowe mają w rurze tylko dwa rezonanse, które dobrze do siebie pasują, więc łatwiej je rozstroić, a brzmią trochę słabiej i bardziej matowo. W słynnym glissandzie w górę, które otwiera Rhapsody in Blue, mistrzowie stroją rezonans w swoich ustach tak, żeby był równie silny jak rezonans rury albo silniejszy, przez ostatnią oktawę (w zapisie C5 do C6, w brzmieniu B♭4 do B♭5). To trochę jak zmiana kształtu ust, żeby zmienić dźwięk, kiedy gwiżdżesz.

Spróbuj: w części „Posłuchaj” poniżej zagraj B♭3, a potem F5. Na klarnecie oba mają ten sam chwyt; jedyna różnica to klapa duodecymowa. Teraz policz w górę od B♭3 na klawiaturze: F5 to nie tylko jedna oktawa wyżej (to byłoby B♭4), idziesz dalej aż do następnego F. To jest duodecyma.

Jak grać

Trzymaj ramiona rozluźnione, a palce lekko zaokrąglone. Klarnet podtrzymuje tylko prawy kciuk, oparty pod podpórką w naturalnym kształcie litery C; nie wyginaj go do tyłu. Patrz prosto przed siebie i nie nadymaj policzków. Kąt między klarnetem a ciałem zmienia brzmienie: mniejszy kąt daje bardziej skupiony dźwięk, ale dolna warga może wtedy za mocno naciskać.

Najczęstszy sposób ułożenia ust to zadęcie jednowargowe: dolna warga delikatnie przykrywa dolne zęby, a górne zęby pewnie opierają się na ustniku. Weź do ust akurat tyle ustnika, ile trzeba, jak przy piciu przez słomkę: za mało i trudno wydobyć dźwięk, za dużo i dźwięk się rozpada. Niektórzy grają zamiast tego zadęciem dwuwargowym: dolna warga przykrywa dolne zęby, a górna warga górne zęby. Niektórzy nauczyciele zaczynają od zadęcia dwuwargowego i przechodzą na jednowargowe, gdy jest już stabilne.

Palce zakrywają i odkrywają otwory i klapy pierścieniowe, żeby zmienić długość rury. Naciśnij lewym kciukiem klapę duodecymową, a ten sam chwyt zabrzmi o duodecymę wyżej: zapisane C4 staje się zapisanym G5 (B♭3 w brzmieniu staje się F5). Przy najwyższych dźwiękach otwór pod pierwszym palcem lewej ręki też służy jako otwór rejestrowy.

Żeby wygiąć dźwięk (lekko zmienić jego wysokość), zmień położenie języka (im bliżej stroika jest środek języka, tym niższy dźwięk), a nie opuszczaj szczęki. Dźwięk klarnetu da się wygiąć tylko w dół: o około ćwierć tonu w niskim rejestrze i do mniej więcej półtonu w środkowym. Przy wysokich dźwiękach nie zagryzaj, bo to zaciska stroik; nauczyciele radzą zamiast tego popchnąć klarnet w górę prawym kciukiem i skierować brodę w dół.

Jest jeszcze wiele do odkrycia. Legato zmienia dźwięki samymi palcami, bez języka, a łączone skoki o tercję do seksty to coś bardzo typowego dla klarnetu. Tryl albo tremolo to szybka zamiana dwóch dźwięków; glissando to ślizganie się przez częściowe zakrywanie otworów albo zmianę chwytów; frullato to toczenie „r” podczas dmuchania; wielodźwięki to specjalne chwyty, które dają dwa lub więcej dźwięków naraz. Podwójnego i potrójnego staccato używa się rzadko, bo stroik przeszkadza językowi.

• Artykulacja językiemDotknij lekko czubka stroika czubkiem języka, mówiąc raczej „da” niż „ta”, żeby każdy dźwięk zaczynał się wyraźnie. Tutaj krótkie dźwięki z atakiem językowym na F4 w brzmieniu (w zapisie G4).
• Klapa duodecymowa: o duodecymę w góręTen sam chwyt bez klapy i z klapą duodecymową: B♭3 w brzmieniu (w zapisie C4), a potem F5 (w zapisie G5).
• Wszystkie otwory zamknięte: najniższy dźwiękGdy wszystkie otwory są zakryte, brzmi cała rura i daje najniższy dźwięk, D3 w brzmieniu (w zapisie E3).

Skala i zapis nutowy

Nuty na klarnet zapisuje się w kluczu wiolinowym. Klarnet B♭ to instrument transponujący: to, co słyszysz, jest o cały ton (sekundę wielką) niżej niż to, co zapisano. Zapisane C4 brzmi więc jako B♭3, a zapisane D4 brzmi jako C4.

Klarnet B♭ zapisuje się od E3 do C7, a brzmi od D3 do B♭6; w orkiestrze zwykle nie wychodzi wyżej niż G6 w brzmieniu. Inni członkowie rodziny transponują inaczej: klarnet A brzmi o tercję małą niżej, niż jest zapisany, a klarnet E♭ o tercję małą wyżej. Klarnet basowy brzmi o nonę wielką niżej, gdy jest zapisany w kluczu wiolinowym, i o sekundę wielką niżej w kluczu basowym, a schodzi aż do B♭1 w brzmieniu.

Skala dzieli się na rejestry o różnych barwach (brzmienie rzeczywiste, zapis w nawiasie): niski rejestr chalumeau D3–E4 (E3–F♯4) jest ciemny, pełny, miękki i ciepły; rejestr gardłowy F4–A♭4 (G4–B♭4) jest trochę słabszy i bardziej matowy; rejestr clarino A4–F6 (B4–G6) jest jasny, lśniący i skupiony; najwyższe dźwięki G♯6–B♭6 (A♯6–C7) są przenikliwe i ostre.

Posłuchaj

• Najniższy dźwięk, D3 (w zapisie E3)Ciemny, głuchy niski dźwięk. W niskim rejestrze nieparzyste alikwoty są szczególnie silne.
• Duodecyma jedną klapąB♭3 w brzmieniu (w zapisie C4), a potem F5 (w zapisie G5): ten sam chwyt plus klapa duodecymowa. Dźwięk skacze o duodecymę, a barwa staje się jaśniejsza.
• Dźwięk gardłowy, F4 (w zapisie G4)Krótkie dźwięki z atakiem językowym w rejestrze gardłowym. Wsłuchaj się w lżejsze, trochę bardziej matowe brzmienie.
• Wysoko i jasno, D6 (w zapisie E6)Dźwięk w rejestrze clarino: jasny, lśniący i skupiony.

Historia i rodzina

Klarnet wyrósł z chalumeau, instrumentu z jednym stroikiem, który zwykle miał 8 otworów palcowych i skalę tylko około jednej oktawy. Grał prawie wyłącznie niskie dźwięki.

Około 1700 roku, na początku XVIII wieku, rodzina Dennerów z Norymbergi dodała do chalumeau dwie klapy. Zasługę zwykle przypisuje się ojcu, Johannowi Christophowi Dennerowi (1655–1707), którego powszechnie uważa się za wynalazcę klarnetu. Nazwa klarnet znaczy „mała trąbka”, może z powodu jego jasnych wysokich dźwięków. Klarnetów z dwiema klapami używano do około 1770 roku.

Klarnet jako ostatni instrument dęty drewniany dołączył do orkiestry, w okresie klasycyzmu wiedeńskiego, w drugiej połowie XVIII wieku. W 1791 roku Mozart napisał Koncert klarnetowy A-dur KV 622 dla klarnecisty Antona Stadlera; ukończył go 7 października, a pierwszy raz wykonano go w Pradze 16 października. Został napisany na klarnet basetowy, który sięgał o cztery półtony niżej. Oryginalny rękopis zaginął, a zachowane wersje przerabiają partię solową tak, żeby mógł ją zagrać zwykły klarnet A.

W 1812 roku Iwan Müller przedstawił klarnet z trzynastoma klapami, kamień milowy dla całego nowoczesnego mechanizmu klap klarnetu, a po nim podpórka na kciuk stała się standardem.

Na początku lat czterdziestych XIX wieku paryski klarnecista Hyacinthe Klosé i budowniczy instrumentów Louis-Auguste Buffet zapożyczyli klapy pierścieniowe, które Theobald Boehm wynalazł dla fletu, i w 1844 roku opatentowali swój klarnet. Nazywa się go systemem Boehma ze względu na pomysł Boehma, ale sam Boehm go nie zaprojektował. System Boehma jest dziś najpopularniejszy na świecie; kraje niemieckojęzyczne używają 22-klapowego systemu Oehlera, który Oskar Oehler opracował w 1900 roku.

W 1838 roku Adolphe Sax zbudował klarnet basowy z dużymi klapami i prostym korpusem, taki, jakiego używa się dziś. Rhapsody in Blue wykonano po raz pierwszy w Nowym Jorku 12 lutego 1924 roku. Jej początek był zapisany jako szybka gama, ale klarnecista Ross Gorman dla żartu zagrał go na próbie jako długie glissando; Gershwinowi się to spodobało i glissando zostało.

1. Około 1700
   Rodzina Dennerów z Norymbergi dodaje do chalumeau dwie klapy
2. 1791
   Mozart kończy Koncert klarnetowy KV 622 dla Antona Stadlera
3. 1812
   Trzynastoklapowy klarnet Iwana Müllera
4. 1838
   Prosty klarnet basowy Adolphe’a Saxa
5. 1844
   Klosé i Buffet patentują klarnet w systemie Boehma
6. 1900
   22-klapowy klarnet w systemie niemieckim Oskara Oehlera
7. 1924
   Rhapsody in Blue zaczyna się klarnetowym glissandem

Pierwsze kroki i pielęgnacja

Klarnet B♭ jest najczęściej używany: w muzyce solowej, w orkiestrach symfonicznych i w orkiestrach dętych. Klarnet plastikowy (z żywicy ABS) jest bardzo wytrzymały i nie przeszkadzają mu zmiany wilgotności; drewniany może pęknąć, gdy temperatura albo wilgotność zmieni się nagle. Niektórzy nauczyciele radzą, żeby przy wciąż małych i jeszcze słabych dłoniach dłużej zostać przy mniejszym klarnecie E♭, zamiast grać na klarnecie B♭ z podpórką.

Stroiki mają numery twardości, a większość uczniów zaczyna od 2,5. Żeby wybrać, zwilż je wszystkie i wypróbuj po kolei, wybierając te, które łatwo reagują bez większego wysiłku; na początku poproś kogoś, kto gra, żeby wybrał najlepsze i najgorsze, a potem wypróbuj je sam, żeby poczuć różnicę. Kiedy dojdziesz do wysokiego G i wyżej, jeśli dźwięk nie chce wyjść i nie słychać nawet powietrza, stroik całkiem się zamyka i więcej powietrza nie pomoże; spróbuj stroika o pół numeru twardszego. Jeśli słychać powietrze, prawdopodobnie masz w ustach za mało ustnika.

Drewniany klarnet wymaga najwięcej troski zimą. Kiedy zimny klarnet nagle wypełnia się oddechem o temperaturze około 36–37°C, środek się nagrzewa, a zewnętrzna część jest wciąż zimna, i drewno może pęknąć, tak jak zimna szklanka może pęknąć, gdy nalejesz do niej gorącej wody. Najłatwiej pęka górna część korpusu przy ustniku. Przed grą ogrzej klarnet pod płaszczem albo przy ciele, aż będzie miał prawie temperaturę pokojową. Co jakiś czas obejrzyj go, czy nie ma pęknięć, i z każdym pęknięciem szybko oddaj klarnet do naprawy w warsztacie instrumentów dętych, bo pęknięcia powoli się powiększają.

• Przed składaniem nałóż trochę smaru do korków na korki czopów, a nadmiar zetrzyj, zanim schowasz klarnet do futerału, żeby nie zbierał kurzu.
• Po graniu zdejmij stroik z ustnika, osusz ustnik i schowaj je.
• Delikatnie przeciągnij czysty wycior od czary w górę, żeby usunąć wilgoć; jeśli się zatnie, ciągnij powoli i nigdy nie szarp.
• Woda łatwo zbiera się w połączeniach, co może powodować pęknięcia, więc osuszaj je szmatką.
• Przecieraj klarnet z zewnątrz, żeby usunąć ślady potu, nie naciskając przy tym klap, i trzymaj go z dala od bezpośredniego słońca, nagrzanych samochodów i grzejników.
• Przez pierwsze dwa tygodnie z nowym drewnianym klarnetem nie graj dłużej niż 20–30 minut za jednym razem.

Odkrywaj dalej

• Instrumenty dęte drewnianeInstrumenty dęte drewniane wydają dźwięk dzięki drgającemu powietrzu w rurze. Dowiedz się, jak działają flety, stroiki i otwory na palce.
• Flet poprzecznyBez stroika: dmuchasz na krawędź otworu. Poznaj budowę fletu, skąd bierze się jego dźwięk, jak na nim grać i jego skalę.
• SaksofonMosiężny, a jednak drewniany: jak stroik daje dźwięk, po co jest klapa oktawowa i jak transponują alt i tenor.