Trąbka: budowa, skąd bierze się dźwięk i jak grać

Poznaj trąbkę

Trąbka to instrument dęty blaszany. Przyciskasz wargi do ustnika w kształcie miseczki i wprawiasz je w drgania, i tak zaczyna się dźwięk. Jej korpus to jedna wygięta metalowa rura, z ustnikiem na jednym końcu, rozszerzającą się czarą na drugim i trzema wentylami ze sprężynami pośrodku.

Rozprostowana rura trąbki B♭ ma około 1,4 do 1,5 metra długości. Większość tej rury jest cylindryczna, czyli ma prawie stałą szerokość, jak słomka do picia, zanim rozszerzy się w czarę.

Trąbki są w różnych strojach. Trąbka B♭ jest zdecydowanie najczęstsza, a trąbka C to być może druga pod względem popularności, używana głównie w orkiestrach. Trąbki w stroju D, E♭ i innych służą do specjalnych zadań. Ta strona opowiada o trąbce B♭.

Rodzina

Instrumenty dęte blaszane

Klasyfikacja

Hornbostel–Sachs 423.233.1: trąbka wentylowa z krótkim słupem powietrza (poniżej 2 m)

Skala (brzmienie rzeczywiste)

Na co dzień około E3 do B♭5; wprawni trębacze grają wyżej

Skala w zapisie

Około F♯3 do C6

Klucz

Klucz wiolinowy

Transpozycja

Instrument w stroju B♭: zapisane C brzmi B♭ (o sekundę wielką niżej)

Długość rury

Po rozprostowaniu około 1,4–1,5 m

Wentyle

Trzy

Budowa trąbki

Trąbka wygląda, jakby wyginała się we wszystkie strony, ale tak naprawdę to jedna rura, która wije się od ustnika do czary. Części poniżej idą w kolejności, w jakiej płynie twoje powietrze.

12345678

1. 1
   Ustnik mouthpiece

   Na nim drgają twoje wargi. Głęboka miseczka daje bardziej okrągły dźwięk, płytka jaśniejszy i ostrzejszy.

2. 2
   Rurka ustnikowa leadpipe

   Pierwszy odcinek rury za ustnikiem. Pod nim opiera się prawy kciuk, a na nim jest mały pierścień na mały palec.

3. 3
   Wentyle 1, 2 i 3 piston valves

   Naciśnięcie wentyla kieruje powietrze przez dodatkową pętlę, więc rura się wydłuża, a dźwięk się obniża.

4. 4
   Tuleje wentyli valve casings

   Rury, w których wentyle przesuwają się w górę i w dół. Potrzebują oliwki do wentyli.

5. 5
   Krąglice 1. i 3. wentyla z pierścieniami 1st / 3rd valve slides, triggers

   Lewy kciuk przesuwa krąglicę 1. wentyla, a lewy palec serdeczny krąglicę 3. wentyla, żeby dokładnie dostroić dźwięk.

6. 6
   Główna krąglica strojowa main tuning slide

   Zagięty kawałek rury, który wsuwasz albo wysuwasz, żeby nastroić cały instrument.

7. 7
   Klapka do spuszczania wody water key

   Wypuszcza wodę, która zbiera się w rurze.

8. 8
   Czara bell

   Wysyła dźwięk do pomieszczenia i pomaga ułożyć niskie dźwięki w porządny szereg.

Skąd bierze się dźwięk

Twoje wargi działają jak maleńkie drzwiczki, które bardzo szybko się otwierają i zamykają. Za każdym otwarciem do środka wpada mały podmuch powietrza, a powietrze w rurze zaczyna drgać. Same wargi dają tylko brzęczenie; trąbka wybiera z tego brzęczenia określone dźwięki i wysyła je przez czarę.

Rura potrafi stabilnie utrzymać tylko pewien zestaw dźwięków, zwany szeregiem harmonicznym: drabinę dźwięków od niskich do wysokich, w której szczeble są coraz bliżej siebie, im wyżej się wspinasz. Zwykły walec zamknięty z jednej strony dawałby tylko szczeble 1, 3, 5, 7 i tak dalej, jak drabina bez połowy szczebli. Ustnik i czara trąbki zmieniają kształt rury tak, że drugi i wyższe rezonanse układają się jak 2, 3, 4, 5… i drabina jest kompletna.

Wyobraź sobie czarę jako rampę, która powoli się rozszerza. Niskie dźwięki mają długie fale i odbijają się, zanim dotrą do samego końca czary, tak jakby rura była trochę krótsza. To ustawia niskie rezonanse we właściwym szeregu. Czara wypuszcza też wysokie dźwięki do pomieszczenia.

Bez naciśniętych wentyli zapisane C4, G4 i C5 mają dokładnie ten sam chwyt. Różnią się tylko twoje wargi. Wargi mogą stać naraz tylko na jednym szczeblu drabiny: drgaj wolniej, żeby zejść niżej, szybciej, żeby wejść wyżej.

Między szczeblami drabiny są przerwy, a wentyle je wypełniają, trochę jak doczepienie dodatkowego kawałka do węża ogrodowego. Wentyl 1 obniża dźwięk o cały ton, wentyl 2 o półton, a wentyl 3 o półtora tonu (tercję małą). Według Yamahy trzy dodatkowe pętle dodają około 160, 70 i 270 mm. Razem trzy wentyle mogą obniżyć dźwięk nawet o sześć półtonów, więc razem ze stopniami szeregu harmonicznego możesz zagrać każdy półton.

Żeby zejść o półton, rura musi być dłuższa o około 6%, więc działa to jak rabat podany w procentach: im dłuższa już jest rura, tym więcej długości potrzebujesz. Dlatego połączenia wentyli wychodzą za wysoko, najbardziej wtedy, gdy bierze w nich udział wentyl 3. Trębacze przesuwają krąglicę 1. albo 3. wentyla albo poprawiają dźwięk wargami, żeby wrócił do czystego stroju.

Kiedy grasz cicho, wargi nie zdążą się całkiem zamknąć, więc dźwięk jest bardziej okrągły. Kiedy grasz głośno, wargi zatrzaskują się w każdym cyklu, dodając mnóstwo wysokich alikwotów, i dźwięk staje się jasny i ostry. Od cichego do głośnego najniższa harmoniczna rośnie tylko o około 8 dB, a 9. i wyższe harmoniczne rosną o ponad 45 dB. To jak klaskanie: delikatne klaśnięcie jest głuche, mocne to ostry trzask.

Spróbuj: delikatnie zamknij usta i dmuchaj tak, żeby wargi brzęczały. Rozluźnij je, potem trochę napnij kąciki ust i posłuchaj, jak brzęczenie idzie w górę. Potem zwiń kartkę papieru w rurkę, brzęcz w jeden jej koniec i posłuchaj, jak zmienia się dźwięk.

Jak grać

Trzymaj trąbkę stabilnie lewą ręką: palec serdeczny w pierścieniu krąglicy 3. wentyla, a pozostałe palce obejmują tuleje wentyli. Jeśli na krąglicy 1. wentyla jest pierścień na kciuk, włóż tam lewy kciuk. Prawa ręka leży lekko: kciuk pod rurką ustnikową między wentylami 1 i 2, a palec wskazujący, środkowy i serdeczny na wentylach 1, 2 i 3. Trzymaj ramiona rozluźnione.

Prawy mały palec niech wisi nad pierścieniem na rurce ustnikowej, zamiast się o niego zahaczać. Kiedy przyciągasz trąbkę do twarzy tym palcem, nacisk zastępuje dobre ułożenie warg.

Weź głęboki oddech, delikatnie zamknij usta i równo wydychaj, nie nadymając policzków. Zacznij od samego ustnika: jeśli wargi brzęczą, robisz to dobrze. Podczas gry nie przyciskaj mocno ustnika do warg.

Dźwięk można zmienić na trzy sposoby: zmienić alikwot, sprawiając, że wargi drgają szybciej albo wolniej (Yamaha ćwiczy niski, środkowy i wysoki rejestr na sylabach „to”, „te” i „ti”); naciskać wentyle, żeby zmienić długość rury; a krąglicami i wargami poprawiać strój.

W legato nie atakujesz językiem następnego dźwięku; powietrze płynie prosto do niego. Legato wargowe przechodzi między sąsiednimi alikwotami samymi wargami, bez zmiany chwytu; szybkie przechodzenie tam i z powrotem to tryl wargowy.

Podwójne staccato („ta-ka”) i potrójne staccato („ta-ta-ka” albo „ta-ka-ta”) dają bardzo szybkie powtarzane dźwięki. Frullato to toczenie „rrr” podczas dmuchania i brzmi chropawo i warcząco. Jazzowy shake to bardzo szybkie legato wargowe między zapisanym dźwiękiem a następnym alikwotem w górę.

• Pojedyncze staccatoPołóż czubek języka tuż za górnymi przednimi zębami i wypuść powietrze, jakbyś mówił „tu”. Każdy dźwięk ma wtedy wyraźny początek. Ten krótki dźwięk brzmi D5 (w zapisie E5).
• Nisko, średnio i wysokoIm szybciej drgają wargi, tym wyższy dźwięk. Posłuchaj od niskiego rejestru (w brzmieniu A3) przez środkowy (B♭4) do bardzo wysokiego (C6).
• TłumikTłumik włożony do czary sprawia, że czara gorzej wysyła dźwięk na zewnątrz, i barwa się zmienia. Najpierw dźwięk otwarty, potem ten sam dźwięk z tłumikiem Harmon.
• VibratoVibrato to jedna z technik gry na trąbce. Najpierw prosty długi dźwięk, potem ten sam dźwięk z vibratem.

Skala i zapis nutowy

Nuty na trąbkę zapisuje się w kluczu wiolinowym. Trąbka B♭ to instrument transponujący: zapisana nuta jest o sekundę wielką (dwa półtony) wyżej niż dźwięk, który słyszysz. Łatwo to zapamiętać: zapisane C brzmi B♭.

Na przykład zapisane C5 brzmi B♭4, a zapisane C4 (otwarty 2. dźwięk szeregu harmonicznego) brzmi B♭3. W drugą stronę: kiedy fortepian gra C, trąbka B♭ musi przeczytać zapisane D, żeby zabrzmieć tak samo. Trąbka C nie transponuje: brzmi tak, jak jest zapisane.

Na co dzień trąbka B♭ brzmi mniej więcej od E3 do B♭5, czyli w zapisie od F♯3 do C6. Najniższy dźwięk wymaga wszystkich trzech wentyli: zapisane F♯ pod pięciolinią w kluczu wiolinowym brzmi E3. Wielu zawodowych trębaczy potrafi sięgnąć znacznie wyżej.

Poniżej najniższego dźwięku są „dźwięki pedałowe”. Nie pasują do normalnych rezonansów trąbki, ale dobrzy trębacze i tak potrafią je wydobyć.

Posłuchaj

• Niski rejestr: A3 (w zapisie B3)Tu na dole trąbka brzmi ciemniej i gęściej.
• Środek: B♭4 (w zapisie C5)Dźwięk, który zagrasz bez naciskania wentyli. Wsłuchaj się w typowe, jasne brzmienie trąbki.
• Wysoko: C6 (w zapisie D6)Cały ton powyżej górnej granicy codziennej skali (w zapisie C6). Posłuchaj, jak jasny jest wysoki rejestr.
• Otwarta i z tłumikiem HarmonTo samo B♭4 dwa razy. Porównaj, jak zmienia się barwa z tłumikiem.
• Krótki dźwięk z atakiem językowym: D5 (w zapisie E5)Posłuchaj wyraźnego początku, który język daje dźwiękowi.

Historia i rodzina

Przodkowie trąbki sięgają tysięcy lat wstecz. Ludzie na wszystkich kontynentach robili je z drewna, bambusa, kory, gliny, kości i metalu i uważa się, że używano ich w obrzędach religijnych i magicznych. Metalowe trąbki istniały w Egipcie w II tysiącleciu p.n.e. jako małe instrumenty obrzędowe albo wojskowe, które grały tylko jeden lub dwa dźwięki. W grobowcu Tutanchamona były dwie trąbki, pochodzące co najmniej z 1323 roku p.n.e.

Starożytni Grecy i Rzymianie używali trąbek do sygnałów wojskowych; dopiero w średniowieczu trąbka stała się ważnym instrumentem muzycznym. Średniowieczna prosta trąbka miała prawie 2 m długości. Około 1400 roku rurę wygięto w kształt litery S, a około 1500 roku stała się długą pętlą, jaką znamy dziś.

Te trąbki nie miały wentyli. Nazywa się je trąbkami naturalnymi i mogły grać tylko dźwięki szeregu harmonicznego. Około 1600 roku trębacze dworscy potrafili grać melodie w wysokim rejestrze „clarino” i mogli zmienić strój, dokładając dodatkowy kawałek rury zwany krzywulcem. W 1638 roku G. Fantini wydał pierwszą drukowaną szkołę gry na trąbce.

Żeby grać każdy półton, Anton Weidinger, trębacz wiedeńskiej orkiestry dworskiej, dodał do rury klapy. Haydn i Hummel napisali koncerty na tę trąbkę klapową, która po 1801 roku stała się popularna w Austrii i we Włoszech. Wentyle zmieniły wszystko: około 1815 roku Heinrich Stölzel i Friedrich Blühmel w Berlinie wprowadzili je, a trąbki wentylowe pojawiły się w latach dwudziestych XIX wieku. Wentyl tłokowy Périneta, opatentowany w Paryżu w 1838 roku, rozwinął dalej projekt Stölzla. Od połowy XIX wieku głównymi trąbkami stały się trąbki B♭ i C.

Kornet pojawił się w latach dwudziestych XIX wieku; ma głębszy ustnik i cieplejsze brzmienie. Wczesny jazz używał kornetu, a Louis Armstrong zaczynał na nim, zanim w 1926 roku na dobre przeszedł na trąbkę. Inni krewni to skrzydłówka (flugelhorn), trąbka piccolo, trąbka kieszonkowa i trąbka z wentylami obrotowymi. Około 1890 roku Victor Mahillon w Belgii zbudował „trąbkę bachowską” w stroju D do wysokich partii trąbki u Bacha i Händla.

1. II tysiąclecie p.n.e.
   Metalowe trąbki w Egipcie grają jeden lub dwa dźwięki
2. najpóźniej 1323 p.n.e.
   Dwie trąbki trafiają do grobowca Tutanchamona
3. ok. 1400
   Prostą rurę wygina się w kształt litery S
4. ok. 1500
   Trąbka przybiera kształt długiej pętli
5. ok. 1600
   Trębacze dworscy grają melodie w wysokim rejestrze clarino
6. 1638
   Fantini wydaje pierwszą drukowaną szkołę gry na trąbce
7. po 1801
   Trąbka klapowa staje się popularna w Austrii i we Włoszech
8. ok. 1815
   Stölzel i Blühmel w Berlinie wprowadzają wentyle
9. lata 20. XIX w.
   Pojawiają się trąbki wentylowe i kornet
10. 1838
    Wentyl tłokowy Périneta zostaje opatentowany w Paryżu
11. ok. 1890
    Mahillon buduje „trąbkę bachowską” w stroju D
12. 1926
    Louis Armstrong na dobre przechodzi z kornetu na trąbkę

Pierwsze kroki i pielęgnacja

Według jednego z poglądów młodzi trębacze mogą zaczynać na kornecie: odległość od ustnika do czary jest krótsza, więc ręce są bliżej twarzy i trzymanie instrumentu jest mniej niewygodne. Jeśli zwykła trąbka wydaje się za duża, łatwiej może grać się na trąbce kieszonkowej, ale niektóre modele mają mniejszą czarę albo węższą rurę.

Na początku unikaj nadymania policzków, zbyt mocnego przyciskania ustnika do warg, przykładania ustnika daleko z boku i przyciągania trąbki do twarzy małym palcem. Innym częstym błędem jest założenie, że instrument przychodzi z fabryki idealnie nastrojony.

Podczas gry w rurach zbiera się woda. Jeśli zostanie w krąglicy na długo, może powoli powodować korozję metalu, więc usuwaj ją po każdym graniu.

• Po graniu przytrzymaj odpowiedni wentyl i wysuń krąglicę, żeby wylać wodę. Odgłos „pyk” znaczy, że zrobiłeś to źle.
• Wypuść wodę przez klapkę do spuszczania wody, a potem wyciorem usuń wodę i brud z wnętrza rur.
• Oliwienie wentyli: odkręć nakrętkę, powoli wysuń wentyl do połowy, nie obracając go, dodaj 2–3 krople oliwki do wentyli, zakręć nakrętkę i naciśnij wentyl dwa lub trzy razy w górę i w dół.
• Zanim schowasz trąbkę do futerału, lekko przetrzyj ją z zewnątrz ściereczką do polerowania.
• Wentyle mogą zacząć się zacinać, jeśli nie są dobrze naoliwione, więc regularnie je czyść i oliw.
• Posrebrzenie ciemnieje, nawet jeśli przecierasz je codziennie. To naturalna reakcja z siarką z powietrza i z potu i nie wpływa na grę.
• Większość tłumików sprawia, że trąbka gra za wysoko, a niektóre za nisko. Naucz się, jak każdy twój tłumik wpływa na strój: popraw główną krąglicę strojową w pauzach, a jeśli nie ma czasu, użyj krąglic wentyli albo warg.

Odkrywaj dalej

• Instrumenty dęte blaszaneMuzycy grający na instrumentach blaszanych wprawiają wargi w brzęczenie w ustniku. Dowiedz się, jak wentyle, suwak i długość rury zmieniają dźwięk.