Skrzypce: budowa, brzmienie i jak na nich grać

Poznaj skrzypce

Skrzypce to instrument strunowy, na którym gra się smyczkiem. To sopran rodziny skrzypiec, czyli instrument o najwyższym głosie w tej rodzinie.

Mają cztery struny nastrojone co kwintę czystą: G3, D4, A4 i E5. Gdy A4 jest nastrojone na 440 Hz, puste struny drgają około 196; 293,7; 440 i 659,3 razy na sekundę. Wielu nauczycieli numeruje struny od najcieńszej, więc struna 1 to wysoka struna E, a struna 4 to niska struna G.

Skrzypce są w pełnym rozmiarze, zwanym 4/4, i w mniejszych rozmiarach ułamkowych dla młodszych grających. Ułamek to tylko nazwa rozmiaru, a nie prawdziwa długość: skrzypce 1/2 nie są o połowę krótsze od pełnowymiarowych.

Rodzina

Instrument strunowy (rodzina skrzypiec, najwyższy z nich)

Rodzaj

Smyczkowy instrument strunowy (Hornbostel–Sachs 321.322-71: lutnia szyjkowa pudłowa, na której gra się smyczkiem)

Puste struny

G3, D4, A4, E5 (co kwintę)

Skala brzmiąca

Od G3 do A7 (flażolety do D8)

Klucz

Klucz wiolinowy

Transpozycja

Nietransponujący (brzmi tak, jak zapisano)

Popularne rozmiary

4/4 – pełny rozmiar; 3/4, 1/2, 1/4, 1/8, 1/16, 1/32; także 7/8 i 1/10

Budowa skrzypiec

Skrzypce to puste drewniane pudło z szyjką. Płyta wierzchnia jest ze świerku, a dno, boczki, szyjka i podstawek z klonu, więc całe skrzypce nie są z jednego rodzaju drewna. Korpus ma około 35,5 cm długości, a cały instrument około 60 cm.

W korpusie są dwie ukryte części. Dusza to mały świerkowy patyczek, który stoi między płytą wierzchnią a dnem w pobliżu nóżki podstawka po stronie wysokich strun. Belka basowa to listewka długości około 25 cm, przyklejona od spodu płyty wierzchniej pod nóżką podstawka po stronie niskich strun; oddaje płycie część sztywności utraconej przy wycinaniu otworów f.

Smyczek to laska z pasmem około 150–250 końskich włosów, mająca około 74 cm długości. Kręcąc śrubką przy żabce (końcu, za który trzymasz), naciągasz albo luzujesz włosie. Licząc każdy drobny element, skrzypce mają około 70–80 części.

Niektóre części są w środku albo z tyłu instrumentu i rysunek nie może ich pokazać; ich numery pokazują w przybliżeniu, gdzie się znajdują.

12345678910

1. 1
   Ślimak scroll

   Zwinięta rzeźba na samej górze skrzypiec.

2. 2
   Główka (komora kołkowa) i kołki pegbox, tuning pegs

   Cztery kołki, po dwa z każdej strony; obracając kołek, naciągasz albo luzujesz strunę.

3. 3
   Siodełko nut

   Jeden koniec drgającej części struny; drugim końcem jest podstawek, około 32 cm dalej.

4. 4
   Podstrunnica fingerboard

   Hebanowa deska bez progów; palce dociskają do niej struny, żeby je skrócić.

5. 5
   Płyta wierzchnia top / belly

   Świerkowa płyta, która przejmuje drgania podstawka i popycha powietrze.

6. 6
   Otwory f f-holes

   Dwa otwory w kształcie litery f, dzięki którym powietrze w pudle rezonuje z powietrzem na zewnątrz.

7. 7
   Podstawek bridge

   Klonowy element, który unosi struny w czterech nacięciach i przekazuje ich drgania płycie wierzchniej.

8. 8
   Dusza sound post

   Świerkowy patyczek w środku pudła, który przenosi siłę i drgania z płyty wierzchniej na dno.

9. 9
   Strunociąg i mikrostroiki tailpiece, fine tuners

   Trzyma końce strun; mikrostroiki pozwalają na bardzo drobne zmiany stroju. Niektóre skrzypce mają je na wszystkich czterech strunach, inne tylko na strunie E.

10. 10
    Podbródek chin rest

    Miseczka, na której opierasz żuchwę, żeby pewnie trzymać skrzypce.

Skąd się bierze dźwięk

Kalafonia na włosiu smyczka sprawia, że gdy włosie stoi, mocno trzyma, a gdy już się ślizga, jest śliskie. Smyczek chwyta więc strunę i ciągnie ją ze sobą, aż struna zacznie ciągnąć z powrotem mocniej, niż chwyt jest w stanie utrzymać. Wtedy struna wyślizguje się, zostaje znowu chwycona i wszystko się powtarza. To ten sam mechanizm „przyklej się i ześlizgnij”, przez który but sportowy piszczy na podłodze sali gimnastycznej.

W tym czasie struna układa się w dwie proste linie z jednym ostrym załamaniem, które biega po niej tam i z powrotem. Naukowcy nazywają to ruchem Helmholtza. Każda podróż załamania to jedno drgnienie, więc liczba podróży na sekundę to częstotliwość dźwięku: na strunie A dzieje się to 440 razy na sekundę, o wiele za szybko, żeby to zobaczyć.

Sama struna jest bardzo cicha, bo jest cienka i prawie nie porusza powietrza. Podstawek przekazuje drgania płycie wierzchniej, dusza przenosi je dalej na dno, a te duże drewniane płyty popychają powietrze, tak jak papierowy wachlarz porusza więcej powietrza niż wykałaczka. Powietrze w pudle też rezonuje przez otwory f, trochę jak buczenie, gdy dmuchasz nad szyjką butelki.

Ten rezonans powietrza leży nisko w skali skrzypiec. W jednej serii pomiarów wynosił około 242–291 Hz, zależnie od tego, czy dusza była w środku i gdzie stała. Wstawienie duszy usztywnia pudło i podniosło go o około 4 półtony; otwory f większe o 20% podnoszą go o około 1 półton, a o 10% więcej powietrza w środku obniża go o około 1 półton.

Wysokość dźwięku zależy od długości, naciągu i ciężaru struny: mocniej naciągnięte i krótsze struny brzmią wyżej, cięższe niżej. Dociśnięcie palca do podstrunnicy skraca drgającą część, więc dźwięk idzie w górę. Ostre załamanie w ruchu Helmholtza tworzy wszystkie alikwoty o numerach całkowitych, poza nielicznymi, które mają nieruchomy punkt (węzeł) dokładnie w miejscu, gdzie dotyka smyczek.

Spróbuj: przytrzymaj linijkę płasko na brzegu stołu i trąć część, która wystaje. Wsuń więcej linijki na stół i trąć ją znowu. Im krótsza wolna część, tym wyższe brzęczenie, zupełnie jak wtedy, gdy palec skraca strunę skrzypiec.

Jak grać

Oprzyj żuchwę na podbródku i trzymaj skrzypce poziomo do podłogi. Lewa dłoń układa się wokół szyjki w swobodną literę C, a lewy łokieć jest pod środkiem skrzypiec. Na siedząco usiądź na przednim brzegu stabilnego krzesła, z lewą stopą lekko wysuniętą do przodu; na stojąco trzymaj stopy na szerokość ramion.

Przy trzymaniu smyczka prawy kciuk i środkowy palec stykają się, tworząc swobodny owal, a pozostałe palce są lekko zgięte. Smyczek w dół prowadzi się od żabki do końca smyczka i często łączy się go z mocnymi częściami taktu; smyczek w górę prowadzi się od końca z powrotem do żabki i często łączy się go ze słabymi częściami taktu.

Na brzmienie wpływają trzy rzeczy: szybkość smyczka, nacisk smyczka i to, jak blisko podstawka grasz. Przy podstawku dźwięk jest najgłośniejszy i potrzeba trochę większego nacisku; w stronę podstrunnicy robi się cichszy. Większy nacisk dodaje wysokich alikwotów i sprawia, że brzmienie jest jaśniejsze.

Palce lewej ręki zmieniają wysokość dźwięku na każdej strunie, a przejście na inną strunę przenosi cię do innego rejestru. Inne efekty to détaché (jeden dźwięk na jedno pociągnięcie smyczka), gra pod łukiem (kilka dźwięków na jedno pociągnięcie), tremolo (bardzo szybkie pociągnięcia przy końcu smyczka), flażolety (cichy dźwięk podobny do fletu), sul ponticello (szklisty dźwięk przy podstawku), sul tasto (przytłumiony, podobny do fletu, nad podstrunnicą) i col legno (stukanie drewnem smyczka).

• Arco (smyczkiem)Smyczek podtrzymuje drgania struny, więc dźwięk trwa tak długo jak pociągnięcie.
• PizzicatoSzarpnij strunę opuszką palca: wyraźny początek, który szybko gaśnie.
• SpiccatoSmyczek opada na strunę, przesuwa się kawałek i odbija, dając krótkie, lekkie dźwięki.
• WibratoPalec lewej ręki lekko kołysze się na strunie, więc wysokość dźwięku łagodnie faluje. To A4 grane smyczkiem ma wibrato.

Skala i zapis

Nuty na skrzypce zapisuje się w kluczu wiolinowym. Skrzypce nie są instrumentem transponującym, więc dźwięk zapisany i dźwięk brzmiący są takie same: zapisane A4 brzmi jako A4, 440 Hz.

Najniższy dźwięk to pusta struna G, czyli G3. Stamtąd skrzypce sięgają około czterech oktaw, a zawodowi skrzypkowie grają aż do A7; flażolety mogą sięgnąć D8. Od G3 do G7 to dokładnie cztery oktawy, więc A7 to jeszcze cały ton więcej.

Każda struna ma swój odcinek. Na strunie G gra się zwykle od G3 do C5, na strunie D od D4 do G5, na strunie A od A4 do D6, a na strunie E od E5 do A7; wprawni skrzypkowie mogą na każdej z nich wejść wyżej.

Posłuchaj

• Najniższa struna, G3Pusta struna G: posłuchaj ciemnej, pełnej barwy najniższego dźwięku skrzypiec.
• A4, pusta struna AA4 to pusta struna A, nastrojona na 440 Hz.
• E5, najwyższa strunaPusta struna E: posłuchaj jej lśniącego, lekko metalicznego brzmienia.
• Wysokie A6Dwie oktawy nad A4, więc drga cztery razy szybciej. Porównaj je z A4 zagranym tuż przed nim.
• G3 smyczkiem i szarpnięteTen sam dźwięk dwa razy: grany smyczkiem trwa, a szarpnięty sam gaśnie.

Historia i rodzina

Skrzypce wyrosły z wcześniejszych instrumentów smyczkowych, takich jak średniowieczna fidel, rebek i lira da braccio, a rozwinęły się z violi da braccio. Ukształtowały się w północnych Włoszech w połowie XVI wieku, w miastach takich jak Mediolan, Brescia, Cremona i Wenecja.

Andrei Amatiemu z Cremony przypisuje się zbudowanie pierwszych instrumentów z rodziny skrzypiec. Ustalił otwory f, ślimak i cztery struny, a instrumenty budował na wewnętrznej formie. Najstarsze datowane skrzypce zrobił w 1564 roku dla dworu króla Francji Karola IX; są przechowywane w Ashmolean Museum w Oksfordzie.

Do późniejszych sławnych lutników należeli Nicolò Amati (1596–1684) i Antonio Stradivari (1644–1737). Stradivari wypróbował w latach dziewięćdziesiątych XVII wieku dłuższy model, a mniej więcej od 1700 roku używał krótszego, szerszego „wielkiego wzoru” (grand pattern); wielu autorów nazywa około dwadzieścia lat, które potem nastąpiły, jego złotym okresem. Podobno zbudował około 1000 instrumentów, z których przetrwało około 600. Sławnymi lutnikami byli też Giuseppe Guarneri del Gesù (1698–1744) i Jacob Stainer (1621–1683).

W XIX wieku duże sale koncertowe i wirtuozi potrzebowali większej mocy. Lutnicy podwyższyli podstawek, pogrubili duszę i belkę basową, spłaszczyli pudło i odchylili szyjkę do tyłu, co dało mocniejsze, jaśniejsze brzmienie. François Tourte (1747–1835) ulepszył smyczek: stał się dłuższy i mocniejszy, z większym naciągiem, więc grający mogli używać mocniejszych pociągnięć. Na początku XIX wieku ustalił laskę wygiętą do środka, w stronę włosia, która stała się standardowym smyczkiem rodziny skrzypiec.

Członkami rodziny skrzypiec są altówka (struny C, G, D, A), wiolonczela (C2, G2, D3, A3, oktawę niżej niż altówka, trzymana pionowo) i kontrabas. Kontrabas stroi się w kwartach, E1, A1, D2, G2, a zapisuje się go oktawę wyżej, niż brzmi.

1. ok. 1520–1550
   Skrzypce nabierają kształtu w północnych Włoszech.
2. 1564
   Andrea Amati robi najstarsze zachowane datowane skrzypce.
3. ok. 1700
   Stradivari zaczyna „wielki wzór”; następuje około dwudziestu złotych lat.
4. Początek XIX w.
   Smyczek Tourte’a, wygięty w stronę włosia, staje się standardem.
5. ok. 1820
   Louis Spohr wynajduje podbródek.
6. XIX w.
   Wyższe podstawki i odchylona szyjka dają mocniejsze, jaśniejsze brzmienie; wibrato staje się powszechne.
7. XX w.
   Struna E zmienia się z jelitowej na stalową.

Na początek i pielęgnacja

Żeby sprawdzić rozmiar, połóż skrzypce pod brodą i wyciągnij lewą rękę do ślimaka: dłoń powinna wygodnie objąć ślimak bez rozciągania się. Yamaha podaje długości korpusu około 14 cali dla 4/4, 13 dla 3/4, 12 dla 1/2, 11 dla 1/4, 10 dla 1/8, 9 dla 1/16 i 8 dla 1/32.

Przed grą przekręć śrubkę na końcu żabki, żeby ustawić naciąg włosia, a potem równo natrzyj kalafonią całą długość włosia; za pierwszym razem użyj jej więcej. Najpierw nastrój wszystkie cztery struny. Częste kłopoty początkujących to zbyt mocne ściskanie skrzypiec, za duży nacisk żuchwą, szyją albo plecami i tyle kalafonii, że dźwięk robi się piskliwy.

Drewno skrzypiec jest połączone klejem, więc nagłe zmiany ciepła lub wilgotności mogą rozkleić spoinę albo rozstroić struny. Trzymaj skrzypce z dala od bezpośredniego słońca, skrajnego gorąca, zimna, suchości, wilgoci, kurzu i silnych wstrząsów i nie zostawiaj ich na długo w samochodzie.

• Zawsze poluzuj włosie, zanim schowasz smyczek do futerału; dzięki temu smyczek dłużej posłuży.
• Przecieraj skrzypce miękką, suchą ściereczką; nigdy nie używaj benzenu, alkoholu ani rozcieńczalnika i niczego nie rozpylaj w ich pobliżu, bo to niszczy lakier.
• Latem i zimą przed grą poczekaj, aż skrzypce przyzwyczają się do temperatury pokoju.
• Wymieniaj kalafonię co najmniej raz w roku, zanim wyschnie i zamiast lepić się, zacznie się kruszyć w pył, a struny wymieniaj co kilka miesięcy.
• Wymieniaj struny po jednej. Gdy zdejmiesz wszystkie cztery, podstawek może się przewrócić, a strunociąg poluzować.
• Obracając kołek, jednocześnie mocno wciskaj go do środka, w stronę główki.
• Po strojeniu sprawdź, czy strona podstawka zwrócona do strunociągu stoi pod kątem prostym do płyty wierzchniej. Jeśli się pochyla, połóż skrzypce na stabilnej powierzchni, trochę poluzuj struny i delikatnie wyprostuj podstawek obiema rękami, pilnując, żeby każda struna została w swoim nacięciu.
• Podczas strojenia i wymiany strun trzymaj twarz z dala od skrzypiec; pękająca struna może zranić oczy albo twarz.

Odkrywaj dalej

• Instrumenty strunoweStruna wydaje dźwięk, gdy drga. Dowiedz się, jak działają rodzina skrzypiec, gitary i harfy oraz dlaczego dociśnięcie struny zmienia dźwięk.
• WiolonczelaNiski, ciepły głos rodziny skrzypiec: jak smyczek sprawia, że struna śpiewa, jak z nią siedzieć i jej struny C G D A.
• Gitara akustycznaGitara klasyczna z nylonowymi strunami i gitara z metalowymi strunami: budowa, źródło dźwięku, gra i różnice.
• Gitara elektrycznaGitara elektryczna zamienia drgania strun w prąd dla wzmacniacza. Zobacz, jak działają przetworniki i skąd przester.
• Gitara basowaNajniżej brzmiący członek rodziny gitar: jak działają przetworniki, jak szarpać i dociskać struny, skala i historia.
• UkuleleCzterostrunowa gitarka z Madery i Hawajów. Poznaj budowę, zobacz, czemu struna G brzmi wyżej niż C, i zagraj akord.