Guitar acoustic: guitar cổ điển và dây sắt, cách chơi

Làm quen với guitar acoustic

Thùng đàn guitar có một "eo", phần cong thắt vào ở giữa, và cần đàn được chia ra bởi các phím đàn. Những cây guitar đầu tiên có bốn dây; ngày nay sáu dây là tiêu chuẩn. Guitar có ba loại cơ bản: guitar acoustic dây nylon (cổ điển và flamenco), guitar acoustic dây sắt (folk) và guitar điện. Trang này nói về hai loại đầu.

Khác biệt lớn nhất là dây đàn. Trên guitar cổ điển, dây 1–3 là những sợi nylon trong suốt đơn, còn dây 4–6 có lõi gồm khoảng 200 sợi nylon nhỏ quấn bằng dây đồng mạ bạc. Trên guitar dây sắt, dây 1–2 là thép trơn, còn dây 3–6 được quấn kim loại, thường là đồng thau 80/20 hoặc đồng phosphor.

Dây sắt được kéo căng hơn nhiều: một bộ dây nylon lực căng bình thường (D'Addario EJ45) có tổng lực 85,8 lb (38,9 kg) cho sáu dây, còn một bộ dây sắt 12–53 (EJ16) lên tới khoảng 160 lb, gần gấp đôi. Giống như sợi dây thun, dây càng bị kéo căng thì càng khó nhấn xuống.

Guitar dây nylon hầu như luôn nhỏ tiếng hơn guitar dây sắt, và tiếng quạt dây của nó êm hơn; dây sắt cho âm thanh giòn, sáng. Dây nylon được dùng trong nhạc cổ điển, flamenco, nhạc Latin, bossa nova, jazz và pop; dây sắt dùng trong folk, pop, rock, blues, country và bluegrass.

Cần đàn cổ điển rộng hơn (52 mm ở lược đàn trên một cây Yamaha thông thường), mặt sau tròn như nửa hình trụ, và nối vào thùng đàn ở phím 12. Cần đàn dây sắt hẹp hơn (43 mm), mặt sau hơi giống hình tam giác hơn, và thường nối ở phím 14, nên bạn với tới được nhiều phần của mặt phím hơn.

Họ: Nhạc cụ dây (gảy)
Phân loại: Hornbostel–Sachs 321.322-5: đàn lute dạng hộp có cần, gảy bằng ngón tay trần
Dây: 6 dây; dây nylon trên guitar cổ điển, dây sắt trên guitar folk
Âm vực thực: E2 đến C6 (20 phím)
Khóa nhạc: Khóa Son, viết cao hơn âm thanh thực một quãng tám
Dịch giọng: Vang thấp hơn nốt viết một quãng tám
Kích thước thường gặp: Cổ điển: chiều dài dây rung 650 mm (Yamaha C40II); dây sắt: 25,4 inch ≈ 645 mm (Martin D-28)

Các bộ phận của đàn guitar

Từ đầu đến đuôi, một cây guitar acoustic gồm các bộ phận dưới đây. Hai loại có chung hầu hết bộ phận; chúng khác nhau ở hệ thanh giằng ẩn bên trong, ở cách cố định dây, và ở miếng chống trầy trên guitar dây sắt: dây cổ điển được buộc vào ngựa đàn, còn dây sắt được giữ trong ngựa đàn bằng những chốt nhỏ.

Mặt đàn tốt thường được ghép kiểu "mở sách": một tấm gỗ được xẻ thành hai lá rồi mở ra như mở một cuốn sách, nên vân gỗ hai bên giống nhau như soi gương.

Một số bộ phận nằm bên trong hoặc phía sau nhạc cụ nên hình vẽ không thể hiện được; số của chúng chỉ đánh dấu vị trí gần đúng.

Âm thanh đến từ đâu

Sợi dây mảnh đến mức khi rung nó gần như không đẩy được không khí, nên một mình nó rất nhỏ tiếng. Vẫy một chiếc đũa, bạn gần như không thấy gió; vẫy một chiếc quạt thì có. Cây guitar truyền rung động của dây qua lược ngựa và ngựa đàn vào mặt đàn, và mặt đàn rộng có thể đẩy rất nhiều không khí.

Thùng đàn không thật sự là bộ khuếch đại: toàn bộ năng lượng đến từ cú gảy của bạn, thùng đàn chỉ biến rung động của dây thành rung động của không khí hiệu quả hơn, giống như màng loa. Nói đại khái, các nốt cao chủ yếu đến từ mặt đàn do ngựa đàn làm rung, còn phần lớn tiếng trầm đến từ không khí bên trong thùng đàn, thoát ra qua lỗ thoát âm.

Không khí bên trong cũng cộng hưởng. Không khí ở lỗ thoát âm bị đẩy ra vào, giống tiếng "u u" khi bạn thổi ngang miệng một cái chai rỗng; hiện tượng này gọi là cộng hưởng Helmholtz, và trên guitar nó rơi vào khoảng từ F#2 đến A2, tùy cây đàn. Lỗ thoát âm lớn hơn cho tiếng to hơn; lỗ nhỏ hơn thì nhỏ tiếng hơn nhưng tròn tiếng hơn.

Cao độ của một sợi dây phụ thuộc bốn điều: khối lượng, độ căng, chiều dài và cách nó rung. Dây nặng hơn, chùng hơn và dài hơn thì kêu trầm hơn. Với cùng chiều dài và độ căng, muốn thấp hơn một quãng tám cần nặng gấp bốn lần, vì vậy các dây trầm dùng một lõi mảnh quấn dây kim loại: nặng hơn nhưng không quá cứng.

Khi bạn nhấn dây, phím đàn thay lược đàn làm điểm cuối, dây ngắn lại và nốt cao lên. Ở phím 12, dây dài bằng một nửa, cao hơn một quãng tám; ở phím 7, dây dài 2/3, biến E thành B; ở phím 5, dây dài 3/4, biến E thành A. Mỗi nửa cung nhân chiều dài với khoảng 0,944, nên các phím đàn hẹp dần về phía thùng đàn.

Chỗ bạn gảy làm thay đổi âm sắc: gảy gần ngựa đàn nghe sáng hơn, và gảy ở một phần ba dây sẽ bỏ mất các bồi âm thứ 3, 6, 9… Gảy dây theo hướng vào mặt đàn thì tiếng lúc đầu to và tắt nhanh; gảy song song với mặt đàn thì tiếng yếu hơn nhưng ngân lâu hơn.

Ngay sau cú gảy, sợi dây có một chỗ gập nhọn, chứa đầy tần số cao; những tần số này tắt rất nhanh, nên sau khoảng một giây âm thanh trở nên tròn hơn. Dây nylon rung với biên độ rộng nên cần khoảng cách giữa các dây rộng hơn, vì vậy cần đàn cổ điển rộng hơn; dây sắt kéo mạnh đến mức mặt đàn cần thanh giằng to hơn, chắc hơn.

Thử xem: chơi dây A buông (dây 5) và từ từ đưa một tấm bìa qua lại trước lỗ thoát âm. Hãy nghe âm thanh thay đổi thế nào. Bạn cũng có thể ghé tai gần lỗ thoát âm và khẽ hát những nốt trầm trong khoảng F#2 đến A2 để tìm nốt làm thùng đàn ngân theo.

Cách chơi

Guitar cổ điển thường được chơi ở tư thế ngồi: chân trái đặt trên ghế kê chân, eo đàn đặt trên đùi trái, đầu đàn ở bên trái và nâng lên ngang khoảng tầm mắt. Cẳng tay phải là phần chạm vào đàn; khuỷu tay phải tựa lên hông thùng đàn, cổ tay và bàn tay thả lỏng.

Ngón cái tay trái đỡ phía sau cần đàn, còn các ngón kia dựng đứng và nhấn bằng đầu ngón. Nhấn ngay sát phím đàn về phía đầu đàn, không nhấn lên trên phím, nếu không phần thịt của ngón tay sẽ chặn rung động và nốt nghe đục.

Người chơi cổ điển thường gảy bằng ngón cái đến ngón áp út và thường không dùng miếng gảy; ngón bấm được ký hiệu p (ngón cái), i (ngón trỏ), m (ngón giữa) và a (ngón áp út). Guitar dây sắt rất hợp để tự đệm cho mình hát, phần lớn dùng miếng gảy, quạt dây hoặc rải hợp âm (chơi lần lượt từng nốt của hợp âm).

Khi quạt dây, hãy đếm to: đầu tiên chỉ quạt vào phách 1, rồi nốt trắng, nốt đen và nốt móc đơn; quạt tiếng "và" của nốt móc đơn theo chiều đi lên, thường chỉ chạm ba dây cao. Rasgueado trong flamenco dùng tất cả các ngón; luyến lên (hammer-on) làm nốt vang lên bằng cách gõ một ngón tay trái xuống mặt phím, còn luyến xuống (pull-off) bằng cách nhấc ngón đó lên; capo kẹp ngang cần đàn để bạn nâng giọng mà không phải đổi thế bấm hợp âm.

Không nhấn phím nào, gảy các dây 6, 5, 3 và 1: E2, A2, G3, E4. Lắng nghe tiếng dây nylon mềm mại.
Cùng bốn dây buông đó trên guitar dây sắt: E2, A2, G3, E4. So sánh xem đầu mỗi nốt giòn đến mức nào.
Trên dây 1 của guitar cổ điển, trước là E4 buông, rồi phím 12, nơi dây dài bằng một nửa: E5.
Trên dây 1 của guitar dây sắt, E4 buông, rồi phím 13: F5. Mười hai phím là một quãng tám, thêm một phím là thêm nửa cung.

Âm vực và cách ghi nhạc

Nhạc guitar được viết ở khóa Son, nhưng theo quy ước thì viết cao hơn âm thanh thực một quãng tám. Một số bản nhạc đặt số 8 nhỏ dưới khóa Son để nhắc bạn rằng nó vang thấp hơn một quãng tám.

Ví dụ, dây 5 buông được viết là A3 nhưng vang lên là A2 (110 Hz). Sáu dây buông được viết E3, A3, D4, G4, B4, E5 và vang lên E2, A2, D3, G3, B3, E4. Các dây cạnh nhau phần lớn cách nhau một quãng 4 đúng; chỉ có G (dây 3) đến B (dây 2) là một quãng 3 trưởng.

Nốt thấp nhất là dây 6 buông, E2 (khoảng 82,4 Hz). Nốt cao nhất tùy số phím: trên guitar 20 phím, dây 1 lên tới C6, trên guitar 19 phím là B5; theo cách ghi nhạc guitar là từ E3 đến C7. Dây 6 thường được hạ xuống một cung thành D (drop D), thêm nốt D2 ở dưới cùng.

Sáu dây buông như được viết trong nhạc guitar: E3, A3, D4, G4, B4, E5.

Nốt viết

Vang thực

Dây 5 buông: viết A3, vang A2, thấp hơn một quãng tám (vẽ ở khóa Fa).

E2 – C6

Nghe thử

Trước là guitar cổ điển, sau là guitar dây sắt. Cả hai đều chơi E2; cây nào bắt đầu giòn hơn, cây nào nghe êm hơn?
Nốt này gần với cộng hưởng không khí của thùng đàn (khoảng F#2 đến A2). So sánh xem nốt trầm ngân dài và đầy đặn thế nào trên mỗi cây đàn.
Dây G của guitar cổ điển là một sợi nylon đơn; dây G của guitar dây sắt được quấn kim loại. Hãy nghe màu âm khác nhau.
Đầu nốt sắc hơn; sau khoảng một giây nó tròn lại khi các tần số cao tắt dần.
E5 ở phím 12 của guitar cổ điển, rồi F5 ở phím 13 của guitar dây sắt.

Lịch sử và họ hàng

Guitar xuất hiện ở vùng Tây Ban Nha khoảng 500 năm trước (thế kỷ 15–16). Guitar thế kỷ 16 nhỏ hơn nhiều so với ngày nay, có bốn cặp dây (mỗi cặp hai sợi), dây làm bằng ruột động vật và phím đàn cũng bằng dây ruột buộc quanh cần đàn.

Cặp dây thứ năm được thêm vào khoảng năm 1600, tạo nên "guitar Tây Ban Nha". Vào thế kỷ 18, phím đàn bằng dây ruột buộc quanh cần dần được thay bằng phím cố định bằng ngà hoặc kim loại, và đến cuối thế kỷ đó thì có thêm cặp dây thứ sáu. Khoảng năm 1800, các cặp dây trở thành sáu dây đơn lên theo E–A–D–G–B–E, chính là cách lên dây ngày nay.

Phần lớn cây guitar cổ điển hiện đại bắt nguồn từ nghệ nhân làm đàn người Tây Ban Nha Antonio de Torres (1817–1892). Ông bắt đầu làm đàn vào những năm 1850 và làm thùng đàn dài hơn, rộng hơn để guitar to tiếng hơn. Ông không phát minh ra thanh giằng hình quạt, nhưng đã hoàn thiện nó và làm nó trở nên phổ biến.

Câu chuyện của guitar dây sắt diễn ra ở Mỹ. C. F. Martin mở cửa hàng ở New York năm 1833, và vào giữa thế kỷ 19, công ty Martin phát triển thanh giằng chữ X, sau này giúp guitar chịu được lực kéo của dây sắt. Những người chơi đàn đi lưu diễn cần tiếng to vang tới cuối phòng hòa nhạc, nên công ty đã khá nhanh chóng chuyển từ dây ruột sang dây kim loại, và guitar dây sắt lan rộng vào đầu thế kỷ 20.

Trong Chiến tranh thế giới thứ hai, dây ruột khan hiếm vì ruột được dùng làm chỉ khâu vết thương ngoài chiến trường. Nghệ nhân làm đàn ở New York Albert Augustine đã cùng nghệ sĩ guitar Segovia phát triển dây nylon, ra mắt vào cuối những năm 1940.

Họ hàng của guitar gồm đàn lute, đàn vihuela (một người anh em lớn hơn và nhiều dây hơn) và guitar flamenco (thùng đàn mỏng hơn, tiếng sôi nổi, sắc hơn và tắt nhanh), cùng với guitar mười hai dây, guitar điện và đàn charango của Nam Mỹ. Bốn dây của đàn ukulele có các quãng giống dây 1–4 của guitar, dù ở cao độ khác.

Thế kỷ 15–16
Guitar xuất hiện ở vùng Tây Ban Nha; guitar thế kỷ 16 có bốn cặp dây và dây ruột
Khoảng 1600
Thêm cặp dây thứ năm; "guitar Tây Ban Nha"
1759
Cây guitar có thanh giằng hình quạt sớm nhất được biết, được cho là của Francesco Sanguino, Seville
Thế kỷ 18
Phím buộc bằng dây ruột được thay bằng phím cố định; thêm cặp dây thứ sáu vào nửa sau thế kỷ
Khoảng 1800
Sáu dây đơn lên theo E–A–D–G–B–E
1833
C. F. Martin mở cửa hàng ở New York
Thập niên 1850
Antonio de Torres bắt đầu làm đàn, định hình cây guitar cổ điển hiện đại
Khoảng 1916
Dáng thùng đàn Dreadnought xuất hiện
Cuối thập niên 1940
Dây nylon cho guitar cổ điển ra đời

Bắt đầu và bảo quản

Khi chọn cây guitar đầu tiên, hãy cầm thử: tay trái của bạn phải với tới được đầu xa của mặt phím, nếu không thì hãy chọn đàn có chiều dài dây rung ngắn hơn; người có vóc dáng nhỏ có thể dùng đàn cỡ 3/4. Dây nylon có lực căng thấp hơn dây sắt, và người mới học thường thấy chúng dễ chơi hơn. Dây thấp (action, độ cao của dây so với mặt phím) dễ nhấn hơn, nhưng quá thấp sẽ gây rè hoặc nốt không vang, nên hãy nhờ thợ sửa đàn có chuyên môn chỉnh.

Guitar làm bằng gỗ; độ ẩm 45%–55% là lý tưởng, còn không khí quá khô có thể làm nứt gỗ và bong ngựa đàn. Giống như dây thun, nylon thật ra lại co lại khi nóng lên (hiệu ứng Gough–Joule), nên guitar cổ điển bị cao giọng khi trời nóng, nhất là ở dây 2 và dây 3.

Mỗi lần chơi xong, lau sạch mồ hôi và dầu bằng khăn khô dành cho nhạc cụ; đừng dùng khăn silicone, có thể làm hỏng lớp sơn.
Thay dây guitar cổ điển ít nhất 6 tháng một lần, tốt nhất là 3 tháng; dây sắt thì mỗi tháng hoặc vài tuần một lần nếu bạn chơi hằng ngày, hoặc khoảng 3 tháng một lần nếu bạn chơi ít hơn. Thay cả sáu dây cùng lúc.
Lên dây bằng cách vặn từ dưới lên tới nốt đúng; vặn từ trên xuống thường làm dây dễ bị lệch.
Cất guitar vào hộp khi không chơi, và tháo capo ra thay vì để nguyên trên đàn trong hộp.
Không chơi guitar cổ điển quá 2–3 tuần? Hãy vặn chùng dây vài vòng.
Cần đàn bị cong, ngựa đàn bị bong hoặc phím đàn mòn nhiều thì hãy để thợ sửa đàn chuyên nghiệp xử lý; nếu ngựa đàn đang bị bong, đừng lắp dây mới cho đến khi đã sửa xong.

Guitar acoustic: guitar cổ điển và guitar dây sắt hoạt động thế nào

Làm quen với guitar acoustic

Các bộ phận của đàn guitar

Âm thanh đến từ đâu

Cách chơi

Âm vực và cách ghi nhạc

Nghe thử

Lịch sử và họ hàng

Bắt đầu và bảo quản

Nhạc cụ

Trong bài này

Guitar acoustic: guitar cổ điển và guitar dây sắt hoạt động thế nào

Làm quen với guitar acoustic

Các bộ phận của đàn guitar

Âm thanh đến từ đâu

Cách chơi

Âm vực và cách ghi nhạc

Nghe thử

Lịch sử và họ hàng

Bắt đầu và bảo quản

Khám phá thêm