Oznaczenia wykonawcze: jak głośno, jak szybko i dokąd dalej

Dynamika: jak głośno

To, jak głośno albo cicho grasz, nazywa się dynamiką. Dwie główne litery to p od piano (cicho) i f od forte (głośno). Dodaj przed nimi m od mezzo (pół), a dostaniesz stopnie środkowe: mp to średnio cicho, a mf średnio głośno. Podwój literę, żeby pójść dalej: pp to bardzo cicho, a ff bardzo głośno.

Drabina od cichego do głośnego to więc pp, p, mp, mf, f, ff. To nie są stałe liczby na mierniku głośności. Porównuje się je ze sobą: p trąbki jest wciąż głośniejsze niż p gitary. Liczy się to, że p jest cichsze niż mf, a f głośniejsze.

• p (cicho)Krótka melodia zagrana cicho.
• f (głośno)Ta sama melodia zagrana głośno.
• pp → ffJeden akord wspina się po drabinie: pp, p, mp, mf, f, ff.

Spróbuj: powiedz „dzień dobry” na p, potem na mf, a potem na f. Te same słowa, trzy poziomy dynamiki.

Coraz głośniej i coraz ciszej

Muzyka często zmienia głośność stopniowo. Crescendo (cresc.) znaczy: coraz głośniej. Decrescendo albo diminuendo (decresc., dim.) znaczy: coraz ciszej. Zamiast słów pod nutami może stać długi klin, nazywany widełkami: rozwierające się (jak rozciągnięte <) oznaczają głośniej, a zwężające się (jak rozciągnięte >) ciszej.

Nie myl długich widełek z małym znakiem > przy pojedynczej nucie. Ten mały znak to akcent, który usłyszysz niżej. Pozostałe włoskie określenia głośności znajdziesz w lekcji „Włoskie terminy”.

• CrescendoMelodia zaczyna cicho i rośnie aż do końca.
• DiminuendoTa sama melodia zaczyna głośno i cichnie.

Tempo: jak szybko

Określenie tempa na początku mówi, jak szybko biegną uderzenia. Largo to bardzo wolno i szeroko, Andante to tempo spaceru, Moderato to średnio, Allegro to szybko i żywo, a Presto to bardzo szybko. W wielu utworach jest też liczba, na przykład ♩ = 92, która oznacza 92 uderzenia na minutę (BPM).

Oto orientacyjne wartości: Largo około 40–60 BPM, Andante około 76–108, Moderato około 108–120, Allegro około 120–156, Presto około 168–200. Książki i metronomy podają nieco inne liczby, a każdy utwór ma swój charakter. Poniżej ta sama krótka fraza jest zagrana w czterech tempach. Szybsze grają ją więcej niż raz, żeby było słychać, jak się układa.

Niektóre słowa zmieniają tempo po drodze. Ritardando (rit.) znaczy: stopniowo zwalniaj, jak rower, który toczy się aż do zatrzymania, a a tempo znaczy: wróć do wcześniejszego tempa. Pełna lista jest w lekcji „Włoskie terminy”.

• LargoFraza w tempie 50 BPM: wolno i szeroko.
• AndanteTa sama fraza w tempie 92 BPM, tempo spaceru (zagrana dwa razy).
• AllegroTa sama fraza w tempie 138 BPM: szybko i żywo (zagrana dwa razy).
• PrestoTa sama fraza w tempie 184 BPM: bardzo szybko (zagrana trzy razy).
• rit.Zagrana dwa razy: za drugim razem ostatni takt stopniowo zwalnia.

Spróbuj: ustaw metronom na 60, potem na 92, a potem na 138 i maszeruj w miejscu do każdego tempa. Które z nich to Andante?

Krótko czy płynnie: staccato i legato

Mała kropka nad nutą albo pod nią oznacza staccato: zagraj nutę krótko i oddzielnie, z odrobiną ciszy po niej, jak przy przebijaniu baniek jedna po drugiej. Łuk nad kilkoma różnymi nutami to łuk legato: zagraj je legato, płynnie połączone, bez przerw, jak rysowanie linii bez odrywania ołówka.

Łuk legato wygląda jak łuk łączący (ligatura), ale to nie to samo. Łuk łączący spaja dwie nuty o tej samej wysokości w jeden dłuższy dźwięk (zobacz lekcję „Rytm i wartości nut”). Łuk legato łączy różne nuty i mówi, żeby grać je płynnie. Posłuchaj tej samej melodii zagranej na oba sposoby.

• LegatoKażda nuta płynie do następnej, bez przerw.
• StaccatoTa sama melodia z krótkimi, skocznymi nutami i malutkimi pauzami.

Akcenty i fermata

Akcent, czyli mały znak > nad nutą albo pod nią, oznacza: zagraj tę nutę mocniej niż sąsiednie, jak wtedy, gdy w zdaniu mówisz jedno słowo głośniej. Akcenty mogą zmienić charakter linii melodycznej. W przykładzie osiem szybkich nut w każdym takcie ma akcenty na nutach 1, 4 i 7, więc słyszysz je w grupach 3 + 3 + 2.

Fermata 𝄐, czyli łuk z kropką pod spodem, oznacza: trzymaj tę nutę (albo pauzę) dłużej, niż jest zapisane. Jak długo, decyduje wykonawca albo dyrygent. To jak zatrzymanie filmu w ulubionym momencie, a potem ponowne włączenie odtwarzania.

• Bez akcentówSzybkie nuty, wszystkie z tą samą siłą.
• AkcentyTe same nuty z akcentami na 1, 4 i 7 w każdym takcie.
• Bez fermatyMelodia zagrana od początku do końca równo w tempie.
• FermataTa sama melodia: wysoka nuta w 2. takcie jest trzymana dłużej, a potem puls biegnie dalej.

Znaki repetycji oraz volty 1 i 2

Żeby oszczędzić papier, w nutach nie drukuje się tych samych taktów dwa razy. Znak repetycji, czyli dwie kropki obok grubej podwójnej kreski taktowej (𝄇), mówi: wróć i zagraj ten fragment jeszcze raz. Wracasz do pasującego znaku początku (𝄆) albo na sam początek, jeśli go nie ma.

Czasem za drugim razem fragment kończy się inaczej. Klamry oznaczone 1. i 2. pokazują pierwszą i drugą voltę (zakończenie). Za pierwszym razem zagraj 1. voltę i wróć. Za drugim razem pomiń 1. voltę i przeskocz od razu do 2. W przykładzie mapa wygląda tak: 𝄆 takt A, takt B, [1. volta 1] 𝄇 [2. volta 2]. Słyszysz więc A, B, voltę 1, a potem A, B, voltę 2.

• Zagraj trasęA, B, 1. volta (prowadzi z powrotem), A, B, 2. volta (zamyka).

D.C., D.S., Fine i Coda: idź za strzałkami

D.C. (da capo) znaczy: wróć na początek. D.S. (dal segno) znaczy: wróć do znaku 𝄋. Towarzyszą im słowa, które mówią, gdzie się zatrzymać: al Fine znaczy graj aż do słowa Fine i tam skończ. al Coda znaczy graj aż do „To Coda” 𝄌, a potem przeskocz do przodu do Cody, czyli części końcowej, która zaczyna się tym samym znakiem.

Przykład 1, D.C. al Fine. Mapa ma cztery takty: 1, 2 (Fine), 3, 4 (D.C. al Fine). Grasz 1, 2, 3, 4, wracasz na początek, grasz jeszcze raz 1 i 2 i kończysz na Fine. Przykład 2, D.S. al Coda. Mapa wygląda tak: wstęp, 𝄋 takt 2, takt 3 (To Coda 𝄌), takt 4 (D.S. al Coda), a potem Coda. Grasz wstęp, 2, 3, 4, wracasz do znaku na 2 i 3, a potem przeskakujesz do Cody.

Jeden zwyczaj warto znać: kiedy wracasz przez D.C. albo D.S., muzycy za drugim razem zwykle pomijają znaki repetycji i grają tylko ostatnią voltę, chyba że nuty albo dyrygent mówią inaczej.

• D.C. al FineTakty 1, 2, 3, 4, potem powrót na początek do 1 i 2 i koniec na Fine.
• D.S. al CodaWstęp, 2, 3, 4, powrót do znaku na 2 i 3, potem skok do Cody.

Spróbuj: zanim zagrasz nowy utwór, przejdź trasę palcem. Najpierw znajdź każdy znak repetycji, każdą klamrę volty, 𝄋, Fine i 𝄌, a potem włącz odtwarzanie i idź za strzałkami.

Odkrywaj dalej

• Włoskie terminyAllegro, piano, legato, D.C. al Fine… Nuty są pełne włoskich słów. Tu znajdziesz je w grupach, każde z prostym obrazkiem, który pomoże zapamiętać.
• Rytm dla zaawansowanychNie tylko równe uderzenia: triole, synkopy, swing, podział na dwa i na trzy oraz metra nieregularne, jak 5/4 i 7/8.
• Forma piosenkiPiosenki składają się z części, które wracają. Poznaj zwrotkę, refren i bridge, dowiedz się, jak muzycy nazywają części literami, i posłuchaj 12-taktowego bluesa.