Transpozycja i modulacja: muzyka w nowej tonacji
Piosenka nie jest przyklejona do jednej tonacji. Możesz przenieść całą piosenkę wyżej albo niżej, jak obraz w nowe miejsce na ścianie, i wciąż będzie to ta sama piosenka. To jest transpozycja. Piosenka może też zmienić swoją tonację „domową” w środku i to nazywa się modulacją. Ta lekcja pokazuje jedno i drugie, a także instrumenty, które czytają nuty w innej tonacji niż ta, którą słyszysz.
W tej lekcji
Przenoszenie całej piosenki
Transponować znaczy przesunąć każdy dźwięk utworu w górę albo w dół o tyle samo. Każdy dźwięk przesuwa się o tę samą liczbę półtonów, więc odległości między dźwiękami (interwały) zostają dokładnie takie same. Melodia zachowuje kształt; po prostu zaczyna się gdzie indziej.
Pierwszy przycisk gra krótką melodię w C-dur. Drugi gra tę samą melodię przesuniętą o cztery półtony w górę, do E-dur. W trzecim dwa dźwięki zapomniały się przesunąć i melodia nagle brzmi jak inna piosenka.
- Oryginalna melodia.
- Każdy dźwięk cztery półtony wyżej: ta sama melodia.
- Dwa dźwięki nie ruszyły się z miejsca i melodia zmienia nastrój.
Po co przenosić piosenkę?
Najczęstszym powodem jest głos. Każdy ma zakres dźwięków, które wygodnie mu się śpiewa. Jeśli najwyższy dźwięk piosenki jest dla ciebie za wysoki, przenieś całą piosenkę w dół, aż będzie pasować. Śpiewacy często proszą o inną tonację właśnie z tego powodu.
Muzycy czasem przenoszą też piosenkę do tonacji, w której łatwiej gra się na ich instrumencie. Tak czy inaczej słuchacz słyszy tę samą piosenkę, tylko wyżej albo niżej.
- Melodia wspina się do wysokiego A.
- Ta sama melodia pięć półtonów niżej.
Spróbuj: zaśpiewaj razem z obydwoma przyciskami. Która wersja lepiej pasuje do twojego głosu?
Jak transponować
Najpierw zdecyduj, o ile przesunąć: policz półtony od starego dźwięku początkowego do nowego, razem z czarnymi klawiszami. Potem przesuń każdy dźwięk o tyle półtonów. Akordy przesuwaj tak samo: przy przesunięciu o dwa półtony w górę C staje się D, a Am staje się Bm (po polsku Hm).
Nowa tonacja ma własne znaki przykluczowe, z innymi krzyżykami albo bemolami. Wszystkie pokazuje lekcja „Koło kwintowe”.
Spróbuj: „Panie Janie” zaczyna się od C D E C. Przesuń to o siedem półtonów w górę, a zacznie się od G A B G (po polsku G A H G). Potrafisz zagrać resztę na klawiaturze?
Instrumenty transponujące
Niektóre instrumenty czytają nuty, które nie są zapisane w wysokości, którą słyszysz. Nazywa się je instrumentami transponującymi. Kiedy klarnecista grający na klarnecie B♭ czyta zapisane C, brzmi dźwięk B♭, o cały ton niżej. Prawdziwą brzmiącą wysokość, tę, którą zagrałby fortepian, nazywa się brzmieniem rzeczywistym (po angielsku concert pitch).
Klarnet B♭ i trąbka B♭ brzmią o cały ton (sekundę wielką) niżej, niż są zapisane. Waltornia in F brzmi o kwintę czystą niżej. Saksofon altowy E♭ brzmi o sekstę wielką niżej, a saksofon tenorowy B♭ o oktawę i cały ton niżej. Flet nie jest instrumentem transponującym: brzmi tak, jak jest zapisane.
Po co tak zapisywać muzykę? Muzyk, który gra na kilku instrumentach z jednej rodziny, może zachować te same chwyty dla tej samej zapisanej nuty. Saksofonista może przejść z altu na tenor i czytać nuty tak samo, chociaż dźwięk wychodzi niżej. Przyciski grają brzmieniem fortepianu, jak te same zapisane nuty C D E F G brzmią na każdym instrumencie.
- Brzmienie rzeczywiste: to, co gra fortepian.
- Brzmi B♭ C D E♭ F, o cały ton niżej.
- Brzmi F G A B♭ C, o kwintę niżej.
- Brzmi E♭ F G A♭ B♭, o sekstę wielką niżej.
Dlaczego partię się przepisuje
Gdyby klarnecista po prostu grał z nut fortepianu, wszystko zabrzmiałoby o cały ton za nisko i oba instrumenty by się gryzły. Dlatego partię klarnetu zapisuje się o cały ton wyżej: kiedy fortepian gra w C-dur, klarnet czyta w D-dur i oba brzmią tymi samymi dźwiękami.
Posłuchaj obu wersji. W pierwszej nikt nie transponował. W drugiej partia klarnetu została przepisana i obie linie brzmią jak jedna. (Tutaj obie partie mają brzmienie fortepianu.)
- Linia klarnetu brzmi o cały ton pod fortepianem.
- Partia jest zapisana w D, więc obie brzmią w C.
Modulacja: nowy dom w środku
Transpozycja przesuwa całą piosenkę. Modulacja to coś innego: piosenka w trakcie zmienia swoją tonację „domową”, a nowa tonacja staje się domem, przynajmniej na jakiś czas.
Bardzo prosty rodzaj modulacji często spotyka się w piosenkach pop: pod koniec muzyka bez żadnego ostrzeżenia podskakuje o półton albo o cały ton, a melodia wraca jeszcze raz w nowej tonacji. To jak wejście o jeden stopień wyżej: ta sama melodia nagle brzmi jaśniej.
- Melodia dwa razy w C-dur.
- Za drugim razem podskakuje do D♭-dur.
- Za drugim razem podskakuje do D-dur.
Spróbuj: następnym razem, gdy usłyszysz piosenkę, nasłuchuj pod koniec chwili, w której wszystko nagle wznosi się trochę wyżej.
Łagodne modulacje do bliskich tonacji
Wiele utworów zmienia tonację łagodniej, do tonacji sąsiedniej. Bardzo częsty ruch to przejście do tonacji dominanty, czyli tonacji na piątym dźwięku (z C-dur do G-dur). Inny to przejście do tonacji równoległej, molowej albo durowej, czyli bliźniaka, który używa tych samych krzyżyków albo bemoli (z C-dur do a-moll). Na kole kwintowym te tonacje leżą obok siebie.
Sztuczka polega na akordzie wspólnym, czyli akordzie, który należy do obu tonacji. a-moll mieszka i w C-dur, i w G-dur, więc muzyka może przez niego przejść do G; potem nowy dźwięk F♯ mówi twojemu uchu, że już dotarła. W drugim przykładzie F-dur (należący i do C-dur, i do a-moll) prowadzi do E-dur, którego G♯ wskazuje nowy dom: a-moll.
- Przez a-moll i D7 do nowego domu na G.
- Przez F-dur i E-dur do nowego domu w a-moll.
Dźwięk fortepianu: Salamander Grand Piano, autor Alexander Holm (CC BY 3.0).