Σημάδια εκτέλεσης: πόσο δυνατά, πόσο γρήγορα, πού πάμε
Οι νότες σας λένε ποιους ήχους να παίξετε. Τα σημάδια γύρω τους σας λένε πώς: σιγά ή δυνατά, αργά ή γρήγορα, κοφτά ή δεμένα. Κάποια σημάδια είναι μάλιστα βέλη που σας στέλνουν πίσω ή μπροστά, σαν χάρτης. Πατήστε τα κουμπιά για να ακούσετε κάθε σημάδι και μετά ακολουθήστε τον χάρτη με το δάχτυλό σας.
Σε αυτό το μάθημα
Δυναμική: πόσο δυνατά
Το πόσο δυνατά ή σιγά παίζετε λέγεται δυναμική. Τα δύο βασικά γράμματα είναι το p για το piano (σιγά) και το f για το forte (δυνατά). Βάλτε μπροστά ένα m, από το mezzo (μισό), και παίρνετε τα μεσαία σκαλοπάτια: το mp είναι μέτρια σιγά και το mf μέτρια δυνατά. Διπλασιάστε το γράμμα για να πάτε πιο μακριά: το pp είναι πολύ σιγά και το ff πολύ δυνατά.
Έτσι η σκάλα από το σιγά στο δυνατά είναι pp, p, mp, mf, f, ff. Δεν είναι σταθεροί αριθμοί σε ένα ηχόμετρο. Συγκρίνονται μεταξύ τους: το p μιας τρομπέτας είναι και πάλι πιο δυνατό από το p μιας κιθάρας. Αυτό που μετράει είναι ότι το p είναι πιο σιγά από το mf, και το f πιο δυνατά.
- Μια μικρή μελωδία παιγμένη σιγά.
- Η ίδια μελωδία παιγμένη δυνατά.
- Μια συγχορδία ανεβαίνει τη σκάλα: pp, p, mp, mf, f, ff.
Δοκιμάστε: πείτε «καλημέρα» σε p, μετά σε mf, μετά σε f. Ίδιες λέξεις, τρεις δυναμικές.
Δυναμώνουμε και χαμηλώνουμε
Η μουσική συχνά αλλάζει την έντασή της λίγο λίγο. Το crescendo (cresc.) σημαίνει δυναμώνετε σιγά σιγά. Το decrescendo ή diminuendo (decresc., dim.) σημαίνει χαμηλώνετε σιγά σιγά. Αντί για λέξεις, η μουσική μπορεί να δείξει μια μακριά «σφήνα» κάτω από τις νότες: μία που ανοίγει (σαν τεντωμένο <) για πιο δυνατά και μία που κλείνει (σαν τεντωμένο >) για πιο σιγά.
Μην μπερδεύετε τη μακριά σφήνα με το μικρό σημάδι > πάνω από μία μόνο νότα. Αυτό το μικρό σημάδι είναι τονισμός, και θα τον ακούσετε πιο κάτω. Οι άλλες ιταλικές λέξεις για την ένταση βρίσκονται στο μάθημα «Ιταλικοί όροι».
- Η μελωδία ξεκινά σιγά και δυναμώνει μέχρι το τέλος.
- Η ίδια μελωδία ξεκινά δυνατά και σβήνει.
Αγωγή: πόσο γρήγορα
Μια λέξη αγωγής στην αρχή σας λέει πόσο γρήγορα πηγαίνει ο παλμός. Το Largo είναι πολύ αργά και πλατιά, το Andante με ρυθμό περπατήματος, το Moderato μέτρια, το Allegro γρήγορα και ζωηρά και το Presto πολύ γρήγορα. Πολλά κομμάτια τυπώνουν επίσης έναν αριθμό όπως ♩ = 92, που σημαίνει 92 χτύπους το λεπτό (BPM).
Ορίστε μερικές πρόχειρες οδηγίες: Largo περίπου 40–60 BPM, Andante περίπου 76–108, Moderato περίπου 108–120, Allegro περίπου 120–156, Presto περίπου 168–200. Τα βιβλία και οι μετρονόμοι δίνουν λίγο διαφορετικούς αριθμούς, και κάθε κομμάτι έχει τη δική του αίσθηση. Παρακάτω η ίδια μικρή φράση παίζεται σε τέσσερις ταχύτητες. Οι πιο γρήγορες την παίζουν περισσότερες από μία φορές, ώστε να την ακούσετε να «κάθεται».
Κάποιες λέξεις αλλάζουν την ταχύτητα στην πορεία. Το ritardando (rit.) σημαίνει επιβραδύνετε σταδιακά, σαν ποδήλατο που κυλά ώσπου να σταματήσει, και το a tempo σημαίνει επιστρέψτε στην προηγούμενη ταχύτητα. Η πλήρης λίστα βρίσκεται στο μάθημα «Ιταλικοί όροι».
- Η φράση στα 50 BPM: αργά και πλατιά.
- Η ίδια φράση στα 92 BPM, με ρυθμό περπατήματος (παίζεται δύο φορές).
- Η ίδια φράση στα 138 BPM: γρήγορα και ζωηρά (παίζεται δύο φορές).
- Η ίδια φράση στα 184 BPM: πολύ γρήγορα (παίζεται τρεις φορές).
- Παίζεται δύο φορές: τη δεύτερη φορά το τελευταίο μέτρο επιβραδύνει σταδιακά.
Δοκιμάστε: βάλτε τον μετρονόμο στα 60, μετά στα 92, μετά στα 138, και περπατήστε επί τόπου σε κάθε ταχύτητα. Ποια μοιάζει με Andante;
Κοφτά ή δεμένα: staccato και legato
Μια μικρή τελεία πάνω ή κάτω από μια νότα σημαίνει staccato: κάντε τη νότα σύντομη και ξεχωριστή, με λίγη σιωπή μετά, σαν να σκάτε φουσκάλες μία μία. Μια καμπύλη γραμμή πάνω από αρκετές διαφορετικές νότες είναι η καμπύλη του legato: παίξτε τες legato, δεμένες ομαλά χωρίς κενά, σαν να τραβάτε μια γραμμή χωρίς να σηκώσετε το μολύβι.
Η καμπύλη του legato μοιάζει με τον σύνδεσμο, αλλά δεν είναι το ίδιο. Ο σύνδεσμος ενώνει δύο νότες με το ίδιο τονικό ύψος σε έναν μακρύτερο ήχο (δείτε το μάθημα «Ρυθμός και διάρκεια νοτών»). Η καμπύλη του legato ενώνει διαφορετικές νότες και σας λέει να τις συνδέσετε ομαλά. Ακούστε την ίδια μελωδία παιγμένη και με τους δύο τρόπους.
- Κάθε νότα κυλά μέσα στην επόμενη, χωρίς κενά.
- Η ίδια μελωδία με σύντομες, χοροπηδηχτές νότες και μικρές σιωπές.
Τονισμοί και η κορώνα
Ο τονισμός, ένα μικρό > πάνω ή κάτω από μια νότα, σημαίνει παίξτε αυτή τη νότα πιο δυνατά από τις γειτονικές της, όπως όταν λέτε μια λέξη πιο δυνατά μέσα σε μια πρόταση. Οι τονισμοί μπορούν να αλλάξουν την αίσθηση μιας γραμμής. Στο παράδειγμα, οκτώ γρήγορες νότες σε κάθε μέτρο τονίζονται στις νότες 1, 4 και 7, οπότε τις ακούτε σε ομάδες 3 + 3 + 2.
Η κορώνα 𝄐, μια καμπύλη με μια τελεία από κάτω, σημαίνει κρατήστε αυτή τη νότα (ή την παύση) περισσότερο από όσο γράφει. Το πόσο εξαρτάται από τον μουσικό ή τον μαέστρο. Είναι σαν να σταματάτε ένα βίντεο στην αγαπημένη σας στιγμή και μετά να πατάτε ξανά «αναπαραγωγή».
- Γρήγορες νότες, όλες με την ίδια δύναμη.
- Οι ίδιες νότες, με τονισμούς στην 1η, 4η και 7η νότα κάθε μέτρου.
- Μια μελωδία παιγμένη από την αρχή ως το τέλος στον ρυθμό.
- Η ίδια μελωδία: η ψηλή νότα στο μέτρο 2 κρατιέται περισσότερο, και μετά ο παλμός συνεχίζει.
Σημάδια επανάληψης, 1ο και 2ο τέλος
Για να γλιτώνει χαρτί, η μουσική δεν τυπώνει τα ίδια μέτρα δύο φορές. Ένα σημάδι επανάληψης, δύο τελείες δίπλα σε μια χοντρή διπλή γραμμή μέτρου (𝄇), λέει: γυρίστε πίσω και παίξτε ξανά αυτό το κομμάτι. Γυρίζετε στο αντίστοιχο σημάδι αρχής (𝄆) ή στην αρχή-αρχή, αν δεν υπάρχει.
Μερικές φορές το κομμάτι τελειώνει αλλιώς τη δεύτερη φορά. Αγκύλες με 1. και 2. δείχνουν το 1ο και το 2ο τέλος. Την πρώτη φορά παίξτε το 1ο τέλος και γυρίστε πίσω. Τη δεύτερη φορά παραλείψτε το 1ο τέλος και πηδήξτε κατευθείαν στο 2ο. Στο παράδειγμα ο χάρτης είναι: 𝄆 μέτρο A, μέτρο B, [1. τέλος 1] 𝄇 [2. τέλος 2]. Έτσι ακούτε A, B, τέλος 1, μετά A, B, τέλος 2.
- A, B, 1ο τέλος (οδηγεί πίσω), A, B, 2ο τέλος (κλείνει).
D.C., D.S., Fine και Coda: ακολουθήστε τα βέλη
Το D.C. (da capo) σημαίνει γυρίστε στην αρχή. Το D.S. (dal segno) σημαίνει γυρίστε πίσω στο σημάδι 𝄋. Έρχονται μαζί με μια λέξη που σας λέει πού να σταματήσετε: το al Fine σημαίνει παίξτε μέχρι τη λέξη Fine και σταματήστε εκεί. Το al Coda σημαίνει παίξτε μέχρι το «To Coda» 𝄌 και μετά πηδήξτε μπροστά στην Coda, το τελικό τμήμα που ξεκινά με το ίδιο σημάδι.
Παράδειγμα 1, D.C. al Fine. Ο χάρτης έχει τέσσερα μέτρα: 1, 2 (Fine), 3, 4 (D.C. al Fine). Παίζετε 1, 2, 3, 4, γυρίζετε στην αρχή, παίζετε ξανά 1 και 2 και σταματάτε στο Fine. Παράδειγμα 2, D.S. al Coda. Ο χάρτης είναι: εισαγωγή, 𝄋 μέτρο 2, μέτρο 3 (To Coda 𝄌), μέτρο 4 (D.S. al Coda), μετά η Coda. Παίζετε εισαγωγή, 2, 3, 4, πίσω στο σημάδι για 2 και 3, και μετά πηδάτε στην Coda.
Μια συνήθεια που καλό είναι να ξέρετε: όταν γυρίζετε πίσω με D.C. ή D.S., οι μουσικοί συνήθως παραλείπουν τα σημάδια επανάληψης τη δεύτερη φορά και παίζουν μόνο το τελευταίο τέλος, εκτός αν η μουσική ή ο μαέστρος πουν κάτι άλλο.
- Μέτρα 1, 2, 3, 4, μετά πίσω στην αρχή για 1 και 2, και στάση στο Fine.
- Εισαγωγή, 2, 3, 4, πίσω στο σημάδι για 2 και 3, μετά άλμα στην Coda.
Δοκιμάστε: πριν παίξετε ένα καινούργιο κομμάτι, ακολουθήστε τη διαδρομή με το δάχτυλό σας. Βρείτε πρώτα κάθε σημάδι επανάληψης, αγκύλη τέλους, 𝄋, Fine και 𝄌, και μετά πατήστε «αναπαραγωγή» και ακολουθήστε τα βέλη.
Ήχος πιάνου: Salamander Grand Piano, του Alexander Holm (άδεια CC BY 3.0).