Saksafon: parçaları, sesi nasıl çıkarır ve nasıl çalınır

Saksafonla tanışın

Saksafon, konik borulu metal bir borudur: içi aşağı indikçe genişler. Üflediğinizde ağızlığın üzerindeki kamış (ince bir kamış dilimi) titreşir; ses orada başlar.

Pirinçten yapılmıştır; peki neden bakır üflemeli değildir? Çalgı aileleri, sesin nasıl başladığına göre ayrılır. Bakır üflemeli çalanlar dudaklarını vızıldatır; saksafon ise kamış kullanır, bu yüzden tahta üflemelidir. Sesi hem bakır hem tahta üflemelilerle iyi kaynaşır.

Saksafonların birkaç boyu vardır. En yaygın dördü soprano, alto, tenor ve bariton saksafondur. Alto neredeyse her zaman E♭, tenor neredeyse her zaman B♭ akortludur.

Alto J harfine benzer; boynu (ağızlığı tutan kısa boru) neredeyse 90 derece bükülüdür. Tenor daha büyüktür, ağızlığı ve kamışı da daha büyüktür; boynunda dalgalı bir kıvrım vardır. Sopranoların çoğu düzdür, baritonun boynunun tepesinde ise bir halka vardır.

Aile

Tahta üflemeli (tek kamışlı)

Sınıflandırma

Hornbostel–Sachs 422.212: tek kamışlı, konik borulu kamışlı boru

Duyulan ses alanı

Alto D♭3'ten A♭5'e (tenor A♭2'den E♭5'e)

Anahtar

Sol anahtarı

Transpoze

E♭ alto: yazılandan bir büyük altılı kalın duyulur. B♭ tenor: bir büyük dokuzlu kalın duyulur

Boy

Alto yaklaşık 70 cm boyunda; bir müzedeki tenor yaklaşık 83 cm

Saksafonun parçaları

Bir saksafonda, dört ana bölümde toplanan yaklaşık 600 parça vardır: boyun, gövde, dirsek ve kalak. Boruda yirmi küsur ses deliği vardır ama sizin yalnızca on parmağınız var. Tuşlar ve miller, tek bir parmağın uzaktaki delikleri kapatmasını sağlar.

Bütün metal kısımlar, bakır ve çinko karışımı olan pirinçtendir. Altın ya da gümüş kaplama bir saksafon bile altında pirinçtir.

Bazı parçalar çalgının içinde ya da arkasında durur ve resimde görünmez; numaraları aşağı yukarı nerede olduklarını gösterir.

12345678910

1. 1
   Ağızlık mouthpiece

   Ağzınıza girer ve kamışı taşır. Plastik, ahşap ya da metal olabilir; boynun ucundaki mantarın üzerine geçirilir.

2. 2
   Kamış reed

   Sesin kaynağı. Düz yüzü ağızlığın üzerine yatar ve küçük bir valf gibi hava aralığını açıp kapatır.

3. 3
   Bilezik (ligatür) ligature

   Kamışı ağızlığın üzerinde tutan, vidalı bir metal bant. Nereye taktığınız kamışın titreşimini değiştirir.

4. 4
   Boyun neck

   Ağızlığı gövdeye bağlar. Ucu mantarla sarılıdır; böylece ağızlık sıkıca oturur ve akort biraz ayarlanabilir.

5. 5
   Oktav tuşu octave key

   Sol başparmakla basılır. Minik bir delik açar ve aynı parmak pozisyonu bir oktav yukarı sıçrar; tek bir tuş, boyundaki bir delikle gövdedeki bir delik arasında geçiş yapar.

6. 6
   Gövde body

   Ses deliklerini ve tuşları taşıyan, koni biçimli ana boru.

7. 7
   Tuşlar ve pedler keys and pads

   Tuşlar delikleri, deriyle sarılmış keçeden yapılmış yuvarlak pedlerle kapatır. Bir altoda en büyük ped 5 cm çapındadır.

8. 8
   Başparmak dayanağı thumb rest

   Çalgıyı taşımak için sağ başparmağınız bunun altına girer.

9. 9
   Dirsek bow

   Gövdeyi kalağa bağlayan U biçimli kıvrım. Uzun boruyu tutabileceğiniz bir biçime katlar ve sesi yalnızca biraz değiştirir.

10. 10
    Kalak bell

    Borunun genişleyen ucu; yelpaze biçimli tek bir pirinç levhadan kıvrılıp lehimlenir.

Ses nasıl çıkar

Kamış, açılıp kapanan küçük bir kapı gibi çalışır. Üfledikçe kamış ile ağızlık arasındaki aralık tekrar tekrar açılıp kapanır ve düzgün bir hava akımını püflere böler. Bu püfler borunun içindeki havayı titreştirir. Altonun en kalın notası D♭3'te bu, saniyede yaklaşık 139 kez olur.

Yumuşak çalarsanız kamış hafifçe salınır; ses pürüzsüz ve yumuşak olur. Gür çalarsanız kamış o kadar geniş salınır ki her salınımda bir kez ağızlığa çarparak tamamen kapanır. Dalgaların tepelerini kesmek gibidir: birçok ince üst ses ortaya çıkar ve ses parlaklaşır.

Daha uzun boru daha kalın nota verir. Bir ses deliğini açmak, boruyu o noktadan kesmek gibidir; böylece nota yükselir. Her yarım ses için boru yaklaşık %6 kısalmalıdır; bu yüzden bir oktav için 12 delik gerekir. İnce notaların delikleri küçüktür; kalın notaların delikleri büyüktür ve büyük delikleri kapatmak için tuş gerekir.

Koni biçimli bir boruda üst ses merdiveninin bütün basamakları vardır: en kalın frekansın 1, 2, 3 katı ve böyle devam eder. İkinci basamak birincinin yaklaşık iki katıdır; bu yüzden ikinci bölgeye sıçradığınızda bir oktav yukarıya çıkarsınız. Klarnetin borusu ise düz, silindir biçimlidir; kalın bölgesinde çoğunlukla tek sayılı basamaklar (1, 3, 5) vardır, bu yüzden bir on ikili (bir oktav artı bir beşli) sıçrar.

Oktav tuşu kendi başına yeni bir nota çıkarmaz. Bir merdivenin ilk basamağını hafifçe tutup engellemek gibi, minik bir delik açarak en kalın rezonansı zayıflatır ve ikinci rezonans öne geçer. En kalın rezonans bir konide zaten zayıftır; en kalın notaları sessiz çalmanın zor, gür çalmanın daha kolay olmasının nedeni budur.

Saksafonun sesi hem tek hem çift sayılı üst sesler içerir; klarnetten farklı duyulmasının bir nedeni budur. Ayrıca öbür tahta üflemelilerden daha gürdür. Yamaha onun sesini insan sesine çok yakın diye tanımlar ve tahta üflemeliler içinde en geniş dinamik aralığa sahip olduğunu söyler.

Ağzınız ve boğazınız da bir ses boşluğudur; biraz, bazı notaları çınlatan küçük bir oda gibi. Araştırmacılar, profesyonel çalıcıların çok ince altissimo bölgesinde istedikleri notanın hemen üstüne güçlü bir ağız rezonansı ayarladığını buldu. O araştırmadaki amatör çalıcılar bunu yapmadı ve altissimo notalarını çalamadı.

Deneyin: kâğıt havlu rulosu ile tuvalet kâğıdı rulosu gibi farklı uzunlukta iki karton boru bulun. Her birinin bir ucunu avucunuzla kapatıp üzerine vurun ve dinleyin. Uzun boru daha kalın ses verir; tıpkı daha çok delik kapandığında saksafonun daha kalın duyulması gibi.

Nasıl çalınır

Saksafonu üç nokta taşır: başparmak dayanağının altındaki sağ başparmağınız, ağızlığın üzerindeki üst dişleriniz ve ağırlığın çoğunu taşıyan boyun askısı. Askıyı, ağızlık siz öne eğilmeden dudaklarınıza tam ulaşacak şekilde ayarlayın. Dik oturun ya da dik durun, ileri bakın ve gevşeyin; çalgı önünüzde dik dursun ve biraz sağa eğik olsun.

Ağız pozisyonu (embouchure, ağzınızı nasıl biçimlendirdiğiniz): alt dudak bir yastık gibi alt dişlerinizi örter, kamış bu dudağın üzerine yaslanır, üst dişleriniz ağızlığın üstüne oturur ve ağzınızın kenarları, "o" der gibi ağızlığın çevresinde kapanır. Isırmayın. Ağızlıktaki derin diş izleri genellikle ısırdığınız anlamına gelir.

Tını, akort ve ses yüksekliği nefesinizle başlar. Sesi ağzınızla sıkıştırmak yerine nefesi karnınızdan destekleyin ki hava sabit bir hızda aksın. Bir notayı başlatmak için dilinizle kamışa dokunun ve bırakın; kapalı tuttuğunuz bir kapıyı bırakır gibi.

Sol başparmak, ikinci bölgeye geçmek için oktav tuşuna basar. Bütün saksafonlar temelde aynı parmak pozisyonlarını kullanır: altoda ve tenorda aynı yazılı nota aynı parmaklarla çalınır, ama her ağızlığa biraz alışmak gerekir.

Başka teknikler: growl, üflerken mırıldanmak ya da şarkı söylemektir ve sesi pürüzlü yapar. Tril, bir nota ile üst komşusu arasında hızla gidip gelmektir. Slap tongue'da dil kamışı yakalayıp çeker, sonra şaklayarak geri dönmesine izin verir ve vurmalı bir patlama sesi çıkar. Perde bükmeleri ve glissandolar çoğunlukla ağzınızın içini değiştirerek yapılır. Altissimo, yazılan F♯6'nın üstüne çıkmak için özel parmak pozisyonları ve ağız ayarı kullanır.

Vibratoyu, ağız pozisyonunuz, elleriniz, nefesiniz ve tınınız oturduktan sonra, yaklaşık bir iki yıl içinde öğrenin. Çenenizi bir menteşe gibi kullanın ve onu çok az oynatın ki perde biraz düşüp geri gelsin. En fazla, dakikada 72 ile 76 vuruşta onaltılık notalar kadar hızlı olsun; daha hızlısı aceleci duyulur. Öğretmenler diyaframı kullanmayı ya da çalgıyı sallamayı önermez.

• Uzun ses (tenor)Tenor saksafonda vibratosuz, düz bir uzun ses: yazılan D5, duyulan C4. Uzun ses çalışması bu dengeyi hedefler.
• Vibrato (tenor saksafon)Tenor saksafonda önce düz bir nota, sonra aynı nota çene vibratosuyla (yazılan D5, duyulan C4). Eklediği sıcak dalgaya kulak verin.
• Kısa, dille başlatılmış nota (tenor)Dil kamışı bırakır ve kısa bir nota fırlar; tenor saksafonda: yazılan D5, duyulan C4.

Ses alanı ve yazılış

Bütün E♭ ve B♭ saksafonlar sol anahtarı okur. Yazılı ses alanı yaklaşık B♭3'ten F6'ya uzanır; birçok alto ve tenor F♯6'ya da ulaşabilir. Onun üstünde, özel çalışma gerektiren altissimo bölgesi vardır. Standart ses alanı üç oktavdan biraz azdır.

Saksafon transpoze bir çalgıdır: yazılan nota ile duyduğunuz nota farklıdır. İşin güzel yanı, her boyun aynı parmak pozisyonlarını kullanmasıdır; boy değiştirdiğinizde hiçbir şeyi yeniden öğrenmezsiniz. Alto yazılandan bir büyük altılı kalın duyulur: yazılan C5, E♭4 olarak duyulur. Tenor bir büyük dokuzlu (bir oktav artı bir büyük ikili) kalın duyulur: yazılan F4, E♭3 olarak duyulur.

Yani altonun duyulan ses alanı D♭3'ten A♭5'e (yaklaşık 139 ile 831 Hz), tenorunki A♭2'den E♭5'e (yaklaşık 104 ile 622 Hz) kadardır. Piyanoyla birlikte konser C majörde çalmak için alto A majörde (3 diyez), tenor D majörde (2 diyez) okur.

Dinleyin

• Tenorda kalın nota: B♭2Tenor saksafon, yazılan C4, duyulan B♭2; en kalın notasına yakın. Kalın, dolgun pes sese kulak verin.
• Oktav tuşuyla tenor: C4Tenor saksafon, yazılan D5, duyulan C4. Bu nota oktav tuşunu kullanır: ikinci bölgededir.
• Tenorda ince nota: D5Tenor saksafon, yazılan E6, duyulan D5; standart yazılı ses alanının tepesine (F6) yakın.
• Tenor, kalından inceyeAynı tenor saksafon üç bölgeden yukarı tırmanıyor: duyulan B♭2, C4, D5 (yazılan C4, D5, E6).

Tarihçe ve aile

Saksafon, tek bir kişi tarafından icat edildiği bilinen az sayıdaki yaygın çalgıdan biridir ve adını ondan alır: Adolphe Sax. 1814'te Belçika'nın Dinant kentinde doğdu. Babası da çalgı yapımcısıydı; Sax, Brüksel Konservatuvarı'nda flüt ve klarnet okudu.

Onu neden icat ettiğine dair birkaç anlatı vardır: bas klarnetin sesini iyileştirmek için, bir bakır üflemeliye kamışlı ağızlık takma denemelerinden, tahta ve bakır üflemelilerin güçlü yanlarını birleştirmek için ya da aşırı üflendiğinde bir oktav sıçrayan klarnet benzeri bir çalgı yapmak için. Onu 1840 civarında yaptı, 1842'de Paris'te gösterdi ve 1846'da patentini aldı; patent 8 boyu kapsıyordu.

Fransız ordusu saksafonu kısa sürede benimsedi ve çalgı başka ülkelere yayıldı. Sax, patentleri yüzünden rakipleriyle on yıl mahkemelerde uğraştı ve yaşlılığında yoksuldu. Paris Konservatuvarı 1857'de, Sax'ın bizzat ders verdiği bir saksafon sınıfı açtı.

Orkestrada Bizet'nin L'Arlésienne'i, saksafonu kullanan ilk eserlerden biri olabilir; Ravel'in Bolero'sunda tenor ve soprano saksafon soloları vardır. Amerika Birleşik Devletleri'nde Birinci Dünya Savaşı sıralarında popüler bir solo çalgı oldu, ardından swing ve cazın en önemli solo çalgılarından biri haline geldi. Büyük caz saksafoncuları arasında Coleman Hawkins, Lester Young, Charlie Parker, Sonny Rollins ve John Coltrane vardır.

Akrabaları: klarnet de tek kamış kullanır, ama borusu silindir olduğu için aşırı üflendiğinde bir on ikili sıçrar. Obua ve fagot iki kamış kullanır ve onların da konik boruları vardır. Sax, dudak vızıldatılarak çalınan saksorn gibi bakır üflemeli çalgılar da icat etti.

1. 1814
   Adolphe Sax, Belçika'nın Dinant kentinde doğar.
2. 1840 civarı
   Sax saksafonu yaratır.
3. 1842
   12 Haziran'da Berlioz, Journal des Débats'da Sax'a koca bir makale ayırır; aynı yıl Sax Paris'e yerleşir ve saksafonu tanıtır.
4. 1844
   Fransız Sanayi Sergisi'nde bir B♭ bas saksafon sergilenir.
5. 1846
   Sax, saksafonun patentini Paris'te alır; patent 8 boyu kapsar.
6. 1857
   Paris Konservatuvarı, Sax'ın ders verdiği bir saksafon sınıfı açar.
7. 1894
   Sax Paris'te ölür.
8. 1920'lerin ortası
   Standart bir caz orkestrasında beş saksafon vardır.
9. 1928
   Saksafoncu Johnny Hodges, Duke Ellington'ın orkestrasına katılır.

Başlangıç ve bakım

İlk saksafon için alto iyi bir seçimdir: sopranodan daha kolay çalınır, ağırlığının çoğunu askı taşır ve bakımı daha kolaydır. Standart bir ağızlık ve 2½ civarında bir kamışla başlayın; uzun ses ve ağız pozisyonu çalışın. Ağızlık ve kamış birbirine uymalıdır; emin değilseniz bir müzik mağazasına danışın.

Kamış sertlikleri genellikle 2 ile 5 arasındadır; küçük numara daha ince kamış demektir. 2 ve 2,5 numaralar kolay titreşir ve daha parlak duyulur; 4 ve 5 numaralar daha zor üflenir ve daha kalın, daha sıcak duyulur. Kamışlar aşınır: biri genellikle yaklaşık bir iki hafta dayanır ve yenisine geçtiğinizde ses değişir; sentetik (reçine) kamışlar daha uzun dayanır. Dar bir ağızlıkla fazla yumuşak bir kamış, kamışın ağızlığa kapanmasına yol açabilir ve ses birden kesilebilir.

• Takmadan önce boynun ucundaki, ağızlığın geçtiği mantara biraz mantar yağı sürün; takarken boynu ya da tuşları sıkmayın.
• Çaldıktan sonra kamışı çıkarın, ağızlığı küçük bir temizleme bezi ile temizleyin (ince ucuna zarar vermemeye dikkat edin), sonra boynun içini kurulayın.
• Boyun çıkarılmışken temizleme bezini kalaktan içeri bırakın ve gövdenin tepesinden, boynun takıldığı yerden çekip çıkarın (soprano, alto ve tenor için; bariton farklıdır).
• Bir ped ıslaksa ped ile ses deliği arasına temizlik kâğıdı koyun ve tuşa birkaç kez hafifçe basın, sonra kâğıdı kaydırıp bunu iki üç kez tekrarlayın; tuş basılıyken kâğıdı çekip çıkarmayın.
• Her 2–3 ayda bir, tuş millerinin iki ucuna küçük bir damla tuş yağı koyun ve fazlasını silin; gıcırdayan bir tuş, zamanının geldiğini gösterir.
• Tuşları kendiniz sökmeyin. Kalın notalar zor çıkmaya başlarsa bir ped tam kapatmıyor olabilir; bir müzik mağazasına kontrol ettirin.
• Ağızlığın ucu incedir ve düşerse çatlayabilir ya da kırılabilir; bu da tınıyı değiştirir.

Keşfetmeye devam edin

• Tahta üflemeli çalgılarTahta üflemeliler, bir borunun içinde titreşen havayla ses çıkarır. Flütlerin, kamışların ve parmak deliklerinin nasıl çalıştığını öğrenin.
• FlütKamış yok: bir deliğin kenarına üflersiniz. Flütün parçalarını, sesin nasıl oluştuğunu, çalmayı ve ses alanını öğrenin.
• KlarnetTek kamış, minik bir kapı gibi açılıp kapanarak havayı titreştirir. Parçaları, on ikili sıçramayı ve çalmayı öğrenin.