Keman: nasıl yapılır, nasıl ses çıkarır, nasıl çalınır

Kemanla tanışın

Keman, yayla çalınan telli bir çalgıdır. Keman ailesinin sopranosudur; yani ailenin en tiz sesli üyesidir.

Aralarında tam beşli bulunan dört teli vardır: G3, D4, A4 ve E5. A4 440 Hz'e akort edildiğinde boş teller saniyede yaklaşık 196, 293,7, 440 ve 659,3 kez titreşir. Birçok öğretmen telleri en inceden başlayarak numaralandırır; yani 1. tel tiz E teli, 4. tel de pes G telidir.

Kemanların 4/4 denen tam boyu ve küçük çalgıcılar için daha küçük, kesirli boyları vardır. Kesir yalnızca bir boy adıdır, gerçek uzunluk değildir: 1/2 keman, tam boy bir kemanın yarısı uzunluğunda değildir.

Aile

Telli çalgı (keman ailesi, en tiz üyesi)

Tür

Yaylı telli çalgı (Hornbostel–Sachs 321.322-71: yayla çalınan saplı kutu lavta)

Boş teller

G3, D4, A4, E5 (beşli aralıklarla)

Ses alanı

G3'ten A7'ye (armoniklerle D8'e kadar)

Anahtar

Sol anahtarı

Transpozisyon

Transpoze çalgı değildir (yazıldığı gibi duyulur)

Yaygın boylar

4/4 tam boy; 3/4, 1/2, 1/4, 1/8, 1/16, 1/32; ayrıca 7/8 ve 1/10

Kemanın parçaları

Keman, sapı olan içi boş tahta bir kutudur. Ön kapak (göğüs de denir) ladin ağacından; arka kapak, yanlar, sap ve köprü ise akçaağaçtandır. Yani kemanın tamamı tek bir ağaçtan yapılmaz. Gövde yaklaşık 35,5 cm, bütün çalgı ise yaklaşık 60 cm uzunluğundadır.

Gövdenin içinde iki gizli parça vardır. Ruh (ses direği), ön kapakla arka kapak arasında, köprünün tiz ayağının yakınında duran ladinden küçük bir çubuktur. Bas çubuğu ise ön kapağın altına, köprünün bas ayağının altına yapıştırılmış yaklaşık 25 cm uzunluğunda bir şerittir; f delikleri açılınca kaybolan sertliğin bir kısmını geri verir.

Yay, yaklaşık 150 ile 250 at kılından oluşan bir şeridin gerildiği, yaklaşık 74 cm uzunluğunda bir çubuktur. Topuktaki (tuttuğunuz uçtaki) vidayı çevirerek kılları gerer ya da gevşetirsiniz. Her küçük parça sayılırsa bir kemanda kabaca 70 ile 80 parça vardır.

Bazı parçalar çalgının içinde ya da arkasında olduğu için resimde görünmez; numaraları yalnızca kabaca nerede olduklarını gösterir.

12345678910

1. 1
   Salyangoz scroll

   Kemanın en üstündeki kıvrımlı oyma.

2. 2
   Burgu kutusu ve burgular pegbox, tuning pegs

   Her yanda ikişer olmak üzere dört burgu; bir burguyu çevirmek teli gerer ya da gevşetir.

3. 3
   Üst eşik nut

   Telin titreşen kısmının bir ucu; öbür ucu yaklaşık 32 cm ötedeki köprüdür.

4. 4
   Klavye fingerboard

   Perdesiz abanoz tahta; parmaklar telleri kısaltmak için onlara bu tahtanın üzerine basar.

5. 5
   Ön kapak top / belly

   Köprünün titreşimini alan ve havayı iten ladin levha.

6. 6
   f delikleri f-holes

   Gövdenin içindeki havanın dışarıyla birlikte tınlamasını sağlayan, f biçiminde iki açıklık.

7. 7
   Köprü bridge

   Telleri dört küçük oyukta yukarıda tutan ve titreşimlerini ön kapağa aktaran akçaağaç parça.

8. 8
   Ruh (ses direği) sound post

   Gövdenin içinde, kuvveti ve titreşimi ön kapaktan arka kapağa taşıyan ladin çubuk.

9. 9
   Kuyruk ve ince akort vidaları tailpiece, fine tuners

   Tellerin uçlarını tutar; ince akort vidaları akordu çok az değiştirir. Bazı kemanlarda dört telin hepsinde, bazılarında yalnızca E telinde bulunur.

10. 10
    Çenelik chin rest

    Kemanı sabit tutabilmeniz için çenenizi koyduğunuz çukur parça.

Ses nereden gelir

Yay kıllarındaki reçine, kılları dururken tutucu, kaymaya başlayınca da kaygan yapar. Böylece yay teli yakalar ve tel, tutuşun dayanabileceğinden daha güçlü geri çekene kadar onu sürükler. Sonra tel geri kayar, yeniden yakalanır ve döngü tekrarlanır. Spor salonunun zemininde bir spor ayakkabısını gıcırdatan da aynı tutma ve kayma hareketidir.

Bu sırada tel, aralarında keskin bir köşe bulunan iki düz çizgi biçimini alır ve bu köşe telin üzerinde ileri geri koşar. Bilim insanları buna Helmholtz hareketi der. Köşenin her gidiş gelişi bir titreşimdir; yani saniyedeki gidiş geliş sayısı notanın frekansıdır: A telinde bu saniyede 440 kez olur, gözle görülemeyecek kadar hızlı.

Tek başına bir tel çok sessizdir, çünkü incedir ve havayı neredeyse hiç kıpırdatmaz. Köprü titreşimi ön kapağa aktarır, ruh da onu arka kapağa taşır; bu büyük tahta levhalar havayı iter, tıpkı kâğıt bir yelpazenin bir kürdandan çok daha fazla hava oynatması gibi. Gövdenin içindeki hava da f deliklerinden tınlar; bir şişenin ağzından üflediğinizde çıkan uğultuya biraz benzer.

Bu hava tınlaması kemanın ses alanının pes bölgesindedir. Bir ölçüm dizisinde, ruhun takılı olup olmamasına ve nerede durduğuna göre yaklaşık 242 ile 291 Hz arasındaydı. Ruhun takılması gövdeyi sertleştirdi ve bu tınlamayı yaklaşık 4 yarım ses yükseltti; f deliklerini %20 büyütmek onu yaklaşık 1 yarım ses yükseltir, içerideki havayı %10 artırmak ise yaklaşık 1 yarım ses alçaltır.

Notanın yüksekliği uzunluğa, gerginliğe ve ağırlığa bağlıdır: daha gergin ve daha kısa teller daha tiz, daha ağır teller daha pes duyulur. Bir parmağı klavyeye bastırmak titreşen kısmı kısaltır, böylece nota yükselir. Helmholtz hareketinin keskin köşesi, tam sayılı bütün üst sesleri oluşturur; yalnızca kıpırdamayan noktası (düğüm noktası) tam yayın değdiği yere denk gelen birkaç tanesi eksik kalır.

Deneyin: bir cetveli masanın kenarında düz tutun ve dışarıda kalan kısmını titreştirin. Cetvelin daha büyük bir kısmını masanın üzerine kaydırın ve yeniden titreştirin. Serbest kısım ne kadar kısaysa vızıltı o kadar tiz olur; tıpkı bir parmağın keman telini kısaltması gibi.

Nasıl çalınır

Çenenizi çeneliğe koyun ve kemanı yere paralel tutun. Sol eliniz sapın çevresinde gevşek bir C harfi biçimi alır; sol dirseğiniz kemanın ortasının altında durur. Otururken sağlam bir sandalyenin ön kenarını kullanın ve sol ayağınızı biraz öne alın; ayaktayken ayaklarınızı omuz genişliğinde açın.

Yay için sağ başparmağınız ile orta parmağınız buluşup gevşek bir oval oluşturur, diğer parmaklar hafifçe kavislidir. Aşağı yay, topuktan uca doğru çekilir ve çoğu zaman güçlü vuruşlarla birlikte gelir; yukarı yay, uçtan topuğa doğru itilir ve çoğu zaman zayıf vuruşlarla birlikte gelir.

Tonu üç şey biçimlendirir: yayın hızı, yayın baskısı ve köprüye ne kadar yakın çaldığınız. Köprünün yakınında ses en gürdür ve biraz daha baskı ister; klavyeye doğru gittikçe yumuşar. Daha fazla baskı daha fazla tiz üst ses ekler ve sesi daha parlak yapar.

Sol elinizin parmakları her telde notanın yüksekliğini değiştirir; başka bir tele geçmek sizi başka bir ses bölgesine götürür. Başka etkiler de vardır: détaché (her yay hareketine bir nota), legato bağı (tek yay hareketinde birkaç nota), tremolo (yayın ucunda çok hızlı hareketler), armonikler (yumuşak, flüte benzer bir ses), sul ponticello (köprünün yakınında, camsı), sul tasto (klavyenin üzerinde, boğuk ve flüte benzer) ve col legno (yayın tahtasıyla vurmak).

• Arco (yayla)Yay teli titreştirmeye devam eder; nota, yay hareketi sürdükçe sürer.
• PizzicatoTeli parmağınızın etli kısmıyla çekin: net bir başlangıç, sonra hızla sönen bir ses.
• SpiccatoYay tele düşer, biraz ilerler ve sekerek kalkar; kısa ve hafif notalar çıkar.
• VibratoSol eldeki bir parmak telin üzerinde hafifçe sallanır; böylece notanın yüksekliği yumuşakça dalgalanır. Yayla çalınan bu A4 vibratoyla çalınıyor.

Ses alanı ve yazılış

Keman müziği sol anahtarıyla yazılır. Keman transpoze bir çalgı değildir; yani yazılan nota ile duyulan nota aynıdır: yazılı bir A4, A4 olarak, 440 Hz duyulur.

En pes nota boş G teli, yani G3'tür. Keman oradan yaklaşık dört oktav çıkar; profesyonel kemancılar A7'ye kadar çıkar, armoniklerle D8'e ulaşılabilir. G3'ten G7'ye tam dört oktavdır; A7 bundan bir tam ses daha yukarıdadır.

Her telin kendi bölgesi vardır. G teli genellikle G3'ten C5'e, D teli D4'ten G5'e, A teli A4'ten D6'ya, E teli de E5'ten A7'ye kadar çalar; usta kemancılar her birini daha da yukarı çıkarabilir.

Dinleyin

• En pes tel, G3Boş G teli: kemanın en pes notasının koyu ve dolgun rengini dinleyin.
• A4, boş A teliA4, 440 Hz'e akort edilmiş boş A telidir.
• E5, en üstteki telBoş E teli: parlak, hafif metalik keskinliğini dinleyin.
• Tiz A6A4'ten iki oktav yukarıda; yani dört kat hızlı titreşir. Hemen önce çalınan A4'le karşılaştırın.
• Yayla ve parmakla çalınan G3Aynı nota iki kez: yayla çalınan sürüp gider, parmakla çekilen ise kendi kendine söner.

Tarihçe ve aile

Keman, Orta Çağ fideli, rebek ve lira da braccio gibi daha eski yaylı çalgılardan doğdu ve viola da braccio'dan gelişti. 1500'lerin ortasında kuzey İtalya'da, Milano, Brescia, Cremona ve Venedik gibi şehirlerde biçimini aldı.

Keman ailesinin ilk çalgılarını Cremonalı Andrea Amati'nin yaptığı kabul edilir. f deliklerini, salyangozu ve dört teli belirledi ve çalgılarını iç kalıp üzerinde yaptı. Tarihli en eski keman, onun 1564'te Fransa Kralı IX. Charles'ın sarayı için yaptığı kemandır; Oxford'daki Ashmolean Müzesi'nde saklanır.

Sonraki ünlü yapımcılar arasında Nicolò Amati (1596–1684) ve Antonio Stradivari (1644–1737) vardır. Stradivari 1690'larda daha uzun bir model denedi, sonra yaklaşık 1700'den itibaren daha kısa ve daha geniş bir “büyük model” kullandı; birçok yazar bunu izleyen yaklaşık yirmi yılı onun altın dönemi olarak adlandırır. Yaklaşık 1.000 çalgı yaptığı ve bunların yaklaşık 600'ünün günümüze ulaştığı söylenir. Giuseppe Guarneri del Gesù (1698–1744) ve Jacob Stainer (1621–1683) da ünlü yapımcılardı.

19. yüzyılda büyük konser salonları ve virtüöz çalgıcılar daha fazla güç istedi. Yapımcılar köprüyü yükseltti, ruhu ve bas çubuğunu kalınlaştırdı, gövdeyi düzleştirdi ve sapı geriye eğdi; böylece daha güçlü, daha parlak bir ses elde edildi. François Tourte (1747–1835) yayı geliştirdi: yay daha uzun ve daha sağlam oldu, gerginliği arttı; böylece çalgıcılar daha güçlü yay hareketleri kullanabildi. 1800'lerin başında kıllara doğru içe kıvrılan bir çubukta karar kıldı; bu, keman ailesinin standart yayı oldu.

Keman ailesinin üyeleri viyola (telleri C, G, D, A), viyolonsel (C2, G2, D3, A3; viyoladan bir oktav pes, dik tutularak çalınır) ve kontrbastır. Kontrbas dörtlü aralıklarla, E1, A1, D2, G2 olarak akort edilir ve duyulduğundan bir oktav tiz yazılır.

1. yak. 1520–1550
   Keman kuzey İtalya'da biçimini alır.
2. 1564
   Andrea Amati, günümüze ulaşan tarihli en eski kemanı yapar.
3. yak. 1700
   Stradivari büyük modelini başlatır; yaklaşık yirmi altın yıl izler.
4. 1800'lerin başı
   Tourte'un kıllara doğru içe kıvrılan yayı standart olur.
5. yak. 1820
   Louis Spohr çeneliği icat eder.
6. 1800'ler
   Daha yüksek köprüler ve geriye eğik sap daha güçlü, daha parlak bir ses verir; vibrato yaygınlaşır.
7. 1900'ler
   E teli bağırsaktan çeliğe geçer.

Başlangıç ve bakım

Boyu kontrol etmek için kemanı çenenizin altına alın ve sol elinizi salyangoza uzatın: eliniz zorlanmadan salyangozu rahatça kavrayabilmelidir. Yamaha gövde uzunluklarını yaklaşık olarak 4/4 için 14 inç, 3/4 için 13, 1/2 için 12, 1/4 için 11, 1/8 için 10, 1/16 için 9 ve 1/32 için 8 inç diye verir.

Çalmadan önce topuğun ucundaki vidayı çevirerek yay kıllarının gerginliğini ayarlayın, sonra kılların bütün boyuna eşit biçimde reçine sürün; ilk seferde daha fazla sürün. Önce dört telin hepsini akort edin. Yeni başlayanların sık yaşadığı sorunlar: kemanı fazla sıkmak, çeneyle, boyunla ya da sırtla fazla bastırmak ve ses tizleşip cırtlaklaşacak kadar çok reçine kullanmak.

Kemanın tahta parçaları tutkalla birbirine tutturulmuştur; bu yüzden sıcaklıktaki ya da nemdeki ani değişimler bir eki açabilir ya da tellerin akordunu bozabilir. Kemanı doğrudan güneşten, aşırı sıcaktan, soğuktan, kuruluktan, rutubetten, tozdan ve güçlü sarsıntıdan uzak tutun ve uzun süre arabada bırakmayın.

• Yayı kutusuna koymadan önce kıllarını her zaman gevşetin; bu, yayın daha uzun ömürlü olmasına yardım eder.
• Kemanı yumuşak, kuru bir bezle silin; asla benzen, alkol ya da tiner kullanmayın ve yakınında hiçbir şey püskürtmeyin, çünkü bunlar cilaya zarar verir.
• Yazın ve kışın, çalmadan önce kemanın oda sıcaklığına alışmasını bekleyin.
• Reçineyi kuruyup yapışkan olmak yerine toz hâline gelmeden önce, en az yılda bir yenileyin; telleri de birkaç ayda bir değiştirin.
• Telleri birer birer değiştirin. Dördünü birden çıkarırsanız köprü düşebilir ve kuyruk gevşeyebilir.
• Bir burguyu çevirirken aynı anda onu kafaya doğru sıkıca içeri bastırın.
• Akort ettikten sonra köprünün kuyruğa bakan yüzünün ön kapağa dik durduğunu kontrol edin. Eğilmişse kemanı sağlam bir yüzeye koyun, telleri biraz gevşetin ve her teli kendi oyuğunda tutarak köprüyü iki elinizle yavaşça doğrultun.
• Akort ederken ya da tel değiştirirken yüzünüzü kemandan uzak tutun; kopan bir tel gözlerinize ya da yüzünüze zarar verebilir.

Keşfetmeye devam edin

• Telli çalgılarBir tel titreştiğinde ses çıkar. Keman ailesinin, gitarların ve arpların nasıl çalıştığını ve tele basmanın notayı neden değiştirdiğini öğrenin.
• ViyolonselKeman ailesinin pes, sıcak sesi: yay teli nasıl şarkı söyletir, onunla nasıl oturulur ve C G D A telleri.
• Akustik gitarNaylon telli klasik ve çelik telli folk gitarlar: parçalar, sesin kaynağı, çalma ve aralarındaki farklar.
• Elektro gitarElektro gitar tel titreşimini amfi için elektriğe çevirir. Manyetiklerin işleyişini ve distorsiyonun nedenini öğrenin.
• Bas gitarGitar ailesinin en kalın sesli üyesi: manyetikleri nasıl çalışır, nasıl çalınır ve basılır, ses alanı ve tarihçesi.
• UkuleleMadeira ve Hawaii'den gelen dört telli küçük bir gitar. Parçaları, G telinin neden C'den tiz olduğu ve akor çalmak.