Elektro gitar: nasıl yapılır, nasıl ses çıkarır, nasıl çalınır

Elektro gitarla tanışın

Elektro gitar, telleri çekilerek çalınan bir çalgıdır: teli bir penayla ya da parmakla çekersiniz ve tel titreşir. Farkı, titreşimin bir elektrik akımına çevrilmesi ve sesi ayrı bir amfinin (bir yükselteç ve bir hoparlör) çıkarmasıdır. İlk elektro gitarlar, tıpkı akustik gitarlar gibi içi boştu. Bugün en yaygın türün gövdesi masiftir, çünkü ses içi boş bir gövdenin rezonansından değil, manyetiklerden ve amfiden gelir.

Yarı akustik ve içi boş elektro gitarlar da vardır. Gövdeleri boştur; bazen manyetikleri ve köprüyü taşımak için ortalarında masif bir tahta blok bulunur. Daha sıcak duyulurlar, ama amfiye bağlanmadan yine de yeterince gür değildirler. Bir başka akraba da lap steel (Hawaii gitarı) çalgısıdır; düz yatırılır ve bir slide ile çalınır. Elektro gitarın hikâyesi oradan başlar.

Çalgıları sınıflandıran 1914 tarihli özgün Hornbostel–Sachs sisteminde elektrikli çalgılar yoktu; 2011'deki MIMO revizyonu elektrofonları ekledi ve elektro gitarı 513 numaralı gruba, elektro-akustik kordofonlara yerleştirdi. Biçimine göre ise hâlâ sıradan gitarlarla birlikte 321.322 grubunda, saplı kutu lavtalar arasındadır.

Aile

Telli çalgı (çekilerek çalınan, elektrikle yükseltilen)

Sınıflandırma

Elektro-akustik kordofon, 513 (biçimine göre gitarla aynı, 321.322)

Ses alanı

E2'den D6'ya (22 perde) ya da E6'ya (24 perde); perde sayısından hesaplanmıştır

Anahtar

Sol anahtarı

Transpozisyon

Yazıldığından bir oktav kalın duyulur

Yaygın düzen

6 tel, boş teller E2–A2–D3–G3–B3–E4; genellikle 21, 22 ya da 24 perde

Elektro gitarın parçaları

Kafadan kuyruğa her parça iki işten birini yapar: ya titreşen telin ne kadar uzun ve gergin olduğunu belirler ya da titreşimi elektriğe çevirir. Her tel üst eşik ile köprü arasında gerilidir ve aralarındaki uzaklık boş telin perdesini belirler. Gövde genellikle bir ya da birkaç parça masif tahtadır; en çok kızılağaç, dişbudak, akçaağaç ya da maun kullanılır.

Boyutlar modelden modele değişir. Bir Fender Player II Stratocaster'ın tel boyu 25,5 inç (648 mm), perde sayısı 22'dir; bir Gibson Les Paul Standard 60s'in tel boyu 24,75 inç (628,65 mm), perde sayısı 22'dir; bir Ibanez RG550'nin 24 perdesi vardır. Telecaster gibi bazı gitarlarda sap gövdeye vidalarla tutturulur; bu hem maliyeti düşürür hem de tamiri kolaylaştırır.

Bir kablo gitarın çıkış jakına takılır ve bir efekt pedalına ya da amfiye gider.

12345678910

1. 1
   Kafa headstock

   Sapın ucu; akort makineleri buraya takılıdır.

2. 2
   Akort makineleri tuning machines / tuners

   Birini çevirdiğinizde tel bir milin çevresine sarılır; daha gergin, daha ince ses demektir. İyileri bıraktığınızda kaymaz, bazıları teli yerinde kilitler.

3. 3
   Üst eşik nut

   Telleri tutan, oyuklu küçük bir şerit; çoğu zaman sert plastik, kemik ya da sentetik bir malzemedir. Elektro gitaristler telleri çok bükerler, bu yüzden kaygan olmalıdır; yoksa tel takılır ve akort bozulur.

4. 4
   Sap ve klavye neck / fingerboard (fretboard)

   Perdeye basan elinizin telleri bastığı yer. Basmak, titreşen kısmı kısaltır, böylece nota yükselir.

5. 5
   Perdeler frets

   Klavyeye gömülü metal şeritler; bir teli bastığınızda perdeyi sabitlerler. Yerleri bilgisayar denetimli makinelerle hassasça kesilir.

6. 6
   Gövde body

   Genellikle masif tahta. Masif gövdeli bir gitarda ses, gövdenin rezonansına bağlı değildir.

7. 7
   Manyetikler pickups

   İnce bakır telle sarılmış bir mıknatıs. Bir tel üzerinde titreştiğinde manyetik bir elektrik sinyali verir.

8. 8
   Manyetik seçici anahtar pickup selector switch

   Hangi manyetikleri duyacağınızı seçer. Bir Stratocaster'da 5 konum vardır: tek bir manyetik ya da ikisi birlikte.

9. 9
   Ses ve ton düğmeleri volume / tone controls

   Ses seviyesini ve tonu ayarlayan düğmeler.

10. 10
    Köprü bridge / tremolo (vibrato) bridge

    Tellerin öbür ucunu tutar. Tremolo köprü hareket edebilir, böylece bir kol tel gerginliğini ve perdeyi değiştirebilir.

Ses nereden gelir

Bir teli çektiğinizde ileri geri salınır. Perdesi üç şeye bağlıdır: uzunluk, gerginlik ve ağırlık. Onu bir perdeye bastırırsanız kısalır ve daha ince duyulur; akort makinesini çevirip gerginleştirirseniz yine daha ince duyulur. Aynı uzunluk ve gerginlikte daha ağır bir tel daha kalın duyulur; tıpkı gerilmiş bir lastik bandın, ne kadar çok çekerseniz o kadar ince ses vermesi gibi.

Perdeler, kalan tel boyunun yaklaşık 1/18'ini kesme kuralına göre dizilir. Her perde notayı yaklaşık 98,9 sent yükseltir; bu, 100 sentlik eşit tamperamanlı yarım sese çok yakındır. Perdelerin yukarı çıktıkça birbirine yaklaşmasının nedeni budur; basamakları gittikçe daralan bir merdiven gibi. Komşu teller arasında tam dörtlü vardır; yalnızca üçüncü tel (G3) ile ikinci tel (B3) arası büyük üçlüdür.

Elektro gitarın çelik telleri mıknatıslar tarafından çekilir. Manyetik, ince telden bir bobinle sarılmış bir mıknatıstır. Çelik bir tel mıknatısın yakınında titreştiğinde bobinden geçen manyetik akıyı değiştirir ve Faraday yasasına göre bu, değişen bir gerilim oluşturur. Bisiklet dinamosu da aynı fikirle çalışır: bir mıknatısla bir bobini birbirine göre hareket ettirirseniz elektrik elde edersiniz.

Bu elektrik sinyali sonra amfiye gider. Ön amfi (preamp), manyetiğin sinyalini hat seviyesine (line level) çıkarır; bu, tonu biçimlendirmek ve efekt eklemek için iyidir. Güç amfisinin ana ses düğmesi (master volume) ise hoparlörün ne kadar gür çalacağını belirler. Bunu, önce bir fısıltıyı netleştirip sonra bir megafona vermek gibi düşünün.

Bir tel yalnızca tek parça hâlinde salınmaz; aynı anda iki, üç, dört ve daha fazla parça hâlinde de titreşir. Bunlar onun harmonikleridir ve her birinin neredeyse hiç hareket etmeyen noktaları vardır; bunlara düğüm denir. Bir manyetik bir harmoniğin düğümünün tam altında durursa o harmonik bastırılır; teli çektiğiniz nokta da aynı şekilde çalışır. Bu yüzden köprüye yakın çekmek daha parlak, daha uzaktan çekmek daha sıcak duyulur. Bir atlama ipi gibidir: oyuncuların elindeki noktalar neredeyse kıpırdamaz, ortası ise geniş geniş sallanır.

Bir manyetiğin nerede durduğunun sesi değiştirmesinin nedeni budur: iki humbucker'lı bir gitarda köprü manyetiği genellikle daha parlak ve vurucu, sap manyetiği ise daha sıcak ve yumuşaktır.

Tek bobinli (single-coil) manyetik, bir mıknatısın çevresinde tek bir bobindir: parlak ve nettir, ama şebeke elektriğinden gelen uğultuyu kolayca alır (örneğin Tayvan ve ABD gibi yerlerde 60 Hz). Humbucker, ters yönlere sarılmış ve manyetik kutupları ters olan iki bobin kullanır; böylece dışarıdan gelen parazit iki bobinde kabaca eşit ve ters çıkar ve birbirini yok eder. Bir kapıyı iki kişinin karşı taraflardan itmesi gibidir: kapı kıpırdamaz.

Başka manyetik türleri de vardır. P-90, bobini daha geniş olan tek bobinli bir manyetiktir: daha saldırgan, daha yüksek çıkışlı ve daha az uğultuludur. Seramik mıknatıslar parlak ve güçlü, alnico ise daha sıcak ve daha vintage duyulur. Manyetiklerin çoğu pasiftir ve güç istemez; aktif manyetikler gitarın içindeki bir pille çalışır ve daha güçlü bir sinyal verir; bobin bölme (coil split) anahtarı ise bir humbucker'ın bobinlerinden birini kapatır, böylece tek bobinli gibi çalışır.

Bir amfi ancak belli bir yere kadar yükseltebilir. Onu bu sınırın ötesine zorlarsanız dalganın tepeleri kırpılır; işte bu distorsiyondur. Lambalı amfi tepeleri yavaş yavaş yuvarlar, transistörlü amfi ise onları besleme geriliminde dümdüz keser; bu da daha sert duyulur. Distorsiyon çok sayıda harmonik ekler, böylece ses kalınlaşır; amfideki gain düğmesi ne kadar distorsiyon elde edeceğinizi belirler: fazla küçük bir bardağa su doldurmak gibi, taşan kısım dökülür gider.

Ses elektrik olduğu için amfiden önce efekt pedallarından geçebilir. Kompresör gür kısımları kısar; chorus tek bir partiyi iki kişi çalıyormuş gibi duyurur; delay ayrı ayrı duyabildiğiniz yankılar verir, reverb ise birbirinden ayırt edilemeyecek kadar sık kopyalar kullanır, banyoda şarkı söylemek gibi. Yaygın bir sıra önce distorsiyon, ortada chorus ve delay, en sonda reverb'dür, ama kesin bir kural yoktur.

Deneyin: Açık bir kutunun çevresine bir lastik bant gerin. Onu tam ortasından, sonra bir ucuna yakın yerden çekin. Uca yakın çekildiğinde daha keskin ve parlak duyulur; elektro gitarın köprüye yakın çalındığında daha parlak duyulmasının nedeni de aynıdır.

Nasıl çalınır

Çoğu gitarist pena kullanır. Penayı başparmak ile işaret parmağının yanı arasında tutun; işaret parmağı penanın ucuna doğru baksın ama dışarı taşmasın. Sıkı tutun ama fazla sıkmayın: fazla sıkarsanız eliniz kasılır, fazla gevşek tutarsanız pena sallanır, hatta uçup gider. Ritim çalarken penanın daha çok kısmını, tek notaları tam çalarken daha az kısmını açıkta bırakın.

Çalmadan önce akort edin. Standart akortta altı tel, kalından inceye E, A, D, G, B, E'dir (Mi, La, Re, Sol, Si, Mi) ve başta öğreneceğiniz akorların ve tekniklerin neredeyse hepsi bu akordu kullanır. Öbür eliniz telleri bir perdenin hemen arkasından basar: tel kısalır ve gövdeye doğru her perde notayı bir yarım ses yükseltir.

Birkaç teknik notaları şarkı söyletir. Bend için teli yukarı itersiniz ya da aşağı çekersiniz; iki durumda da perde yükselir, çünkü tel gerginleşir. Bend, elektro gitarda akustikten daha kolaydır. Vibrato, yaklaşık çeyrek seslik küçük bir bend'in tekrar tekrar yapılmasıdır; bir şarkıcının uzun notasındaki titreme gibi. Notayı uzatır ve anlatım katar.

Hammer-on, basan parmağın teli küçük bir çekiç gibi perdeye vurarak bir nota çıkarmasıdır; pull-off ise parmağın teli bırakırken hafifçe çekip yeni bir notaya geçmesidir. İkisi de notayı yalnızca basan elle değiştirir ve çoğu zaman birlikte kullanılır. Slide için bir nota çalıp parmağınızı aynı tel üzerinde başka bir perdeye kaydırırsınız ya da parmağınıza metal bir slide takarsınız.

Teli çalan el de sesi değiştirebilir. Palm mute için avucunuzun kenarını köprüye yakın tellerin üzerine koyun; böylece notalar kısa ve kesik (staccato) çıkar. Gitarda tremolo köprü varsa kola bastırmak ya da onu çekmek perdeyi alçaltıp yükseltir; çift kilitli bir tremolo ise perdeyi çok değiştirebilir ve yine de akortlu hâline geri döner.

• Boş telHiçbir yere basmadan en kalın teli çekin: E2, standart akorttaki en kalın nota.
• Bir telden ötekineBoş altıncı tel E2, sonra boş beşinci tel A2: aralarında tam dörtlü olan komşu teller.
• Bir perdeye basmakAynı birinci telde: boş E4, sonra 17. perdeye basınca 17 yarım ses daha ince olan A5.

Ses alanı ve yazılış

Gitaristler sol anahtarı okur. Ama gitar müziğinin küçük bir sırrı vardır: kâğıttaki notalar bir oktav kalın duyulur. Bazı notalarda hatırlatma olarak sol anahtarının altına küçük bir 8 konur; çoğu notada konmaz, ama ses yine de bir oktav kalındır.

Örneğin boş altıncı tel E3 olarak yazılır, yani orta Do'nun altındaki E; bu nota portenin altında, üçüncü ek çizginin altında durur. Aslında duyduğunuz ses E2'dir, saniyede yaklaşık 82,4 titreşim (A2 = 110 Hz'den hesaplanmıştır). Altı boş tel E2, A2, D3, G3, B3 ve E4 olarak duyulur.

Ne kadar inceye çıkabileceğiniz perdelere bağlıdır. Birinci tel E4, her perdede bir yarım ses yükselir; bu yüzden 22 perde D6'ya, 24 perde E6'ya ulaşır (perde sayısından hesaplanmıştır). Flajoleler ve bend'lerle daha da yukarı çıkılabilir.

Gitar müziği çoğu zaman tablatürle de birlikte gelir: gitarın altı telini gösteren altı çizgi.

Dinleyin

• En kalın tel E2Doğrudan manyetikten, amfisiz ve efektsiz. Bu, amfi biçimlendirmeden önce telin ham sesidir.
• Beşinci tel A2Saniyede 110 titreşime akort edilir. E2 ile karşılaştırın: bir tam dörtlü daha ince.
• Üçüncü tel G3Gitarın ortası. Buradan bir üstteki tele kadar olan aralık dörtlü değil, büyük üçlüdür.
• En ince boş tel E4En kalın telden iki oktav yukarıda. Ne kadar ince ve parlak olduğunu dinleyin.
• Sapın yukarısı: A5Birinci tel, 17. perdede. Tel kısadır; bu yüzden nota incedir ve çabuk söner.

Tarihçe ve aile

1920'lerde Los Angeles'ta steel gitar çalan George Beauchamp daha gür bir telli çalgı istiyordu. 1931'de Adolph Rickenbacker'ın yardımıyla ilk gerçek elektro gitarı yaptı; o yıl ikisi Ro-Pat-In adında bir şirket kurdu, şirketin adı kısa süre sonra Electro String olarak değişti. Gitara biçimi yüzünden “Kızartma Tavası” (Frying Pan) lakabı takıldı.

Tahta prototipi Harry Watson birkaç saatte oydu; seri üretim modeli döküm alüminyumdu. Patent başvurusu 1934'te yapıldı ama ancak 1937'de verildi; patent ofisi başta bunun elektrikli bir aygıt mı yoksa bir müzik aleti mi olduğuna karar verememişti.

Gibson ilk elektromanyetik manyetiğini 1935'te çıkardı ve 1936'da ES-150'ye taktı. Caz gitaristi Charlie Christian onu ünlü yaptı: ses yükseltme sayesinde gitaristler solist olarak öne çıkabildi.

Les Paul 1941'de masif gövdeli bir elektro gitar yaptı ve 1945'te bu fikri Gibson'a götürdü. 1950'de Fender, genellikle seri üretilen ilk masif gövdeli elektro gitarlar sayılan Esquire'ı ve Broadcaster'ı (1951'de adı Telecaster oldu) çıkardı. 1951'de Gretsch, Broadcaster adına itiraz etti ve o yılın başında gitarlara Nocaster dendi.

Gibson'ın ilk masif gövdeli gitarı Les Paul 1952'de çıktı; 1954'te de Fender üç manyetikli Stratocaster'ı tanıttı. Uğultudan kurtulmak için Gibson'da Seth Lover humbucker'ı icat etti; ilk kez Şubat 1957'de ES-175'te kullanıldı. 1960'larda üreticiler ön amfiye tremolo, wah-wah ve distorsiyon gibi efektler eklemeye başladı.

Elektro gitarın birçok akrabası vardır. Aynı 513 grubunda elektro keman ile Neo-Bechstein ve Yamaha Electric Grand gibi elektrikli piyanolar bulunur. 1951'de çıkan Fender Precision Bass, ticari olarak başarılı ilk elektro bastı.

1. 1931
   George Beauchamp ve Adolph Rickenbacker “Kızartma Tavası”nı (Frying Pan) yapar
2. 1935
   Gibson'ın ilk elektromanyetik manyetiği
3. 1936
   Gibson manyetiği ES-150'ye takar
4. 1937
   Beauchamp'ın patenti verilir (başvuru 1934)
5. 1941
   Les Paul masif gövdeli bir elektro gitar yapar
6. 1946
   Gibson P-90 tek bobinli manyetiği tanıtır
7. 1950
   Fender Esquire ve Broadcaster (1951'de adı Telecaster olur)
8. 1951
   Fender Precision Bass, ticari olarak başarılı ilk elektro bas
9. 1952
   Gibson Les Paul, Gibson'ın ilk masif gövdeli gitarı
10. 1954
    Üç manyetikli Fender Stratocaster
11. 1957
    Humbucker ilk kez Gibson ES-175'te görülür (patent 1959'da verilir)
12. 1977
    Stratocaster'ın anahtarı 3 konumdan 5 konuma çıkar

Başlangıç ve bakım

İlk elektro gitarınız rahat olmalı ve kolay çalınmalı; öyle değilse çalışmak istemeyebilirsiniz. Onunla oturun: perdeye basan eliniz klavyenin uzak ucuna yetişmeli. Yetişmiyorsa daha kısa tel boylu bir gitar seçin; bunun tel gerginliği de daha azdır ve basması daha kolaydır. Yeni bir gitarda en sık görülen sorun fazla yüksek tel yüksekliğidir (aksiyon); bunu yetkin bir gitar teknisyenine ayarlatmak en iyisidir.

Elektro gitar gerçekten bir amfiye ihtiyaç duyar. Başlangıç setlerinde çoğu zaman gitar, akort aleti, askı, kablo, gig bag (yumuşak kılıf), penalar ve küçük bir çalışma amfisi bulunur; birçok çalışma amfisinde sessiz çalışmak için kulaklık girişi vardır.

Her çalışmadan sonra telleri silmek onları daha uzun ömürlü yapar; düzenli temizlik de terin, tozun ve yağın görünüşü ve hissi bozmasını önler. Gitarlar yaklaşık %45–55 nem ve yaklaşık 18–24 °C sever; ani değişimler tahtayı eğebilir ya da çatlatabilir ve perde cızırtısına yol açabilir. Bir gitar arabada beklediyse kutusunu klimalı bir odada hemen açmayın.

Tahta mevsimlere göre şişer ve büzülür; bu yüzden tel yüksekliği çoğu zaman mevsimsel bir ayar ister, farklı kalınlıkta tellere geçmek de genellikle sapın içindeki truss rod'u ayarlamayı gerektirir. Bu ayarları yapmakta kendinizi rahat hissetmiyorsanız yetkin bir teknisyene bırakın; Fender yaklaşık 6 ayda bir kontrol önerir. Tel değiştirmenin sabit bir takvimi yoktur: teller aşındığında, paslandığında ya da kirlendiğinde ya da artık parlak duyulmadığında değiştirin.

• Amfiden bir uğultu mu geliyor? Tek bobinli manyetikler şebeke gürültüsünü kolayca alır; humbucker'lar onu büyük ölçüde azaltır.
• Bir notaya bastığınızda gelen cızırtı, tel yüksekliğinin fazla alçak olduğu ya da sıcaklık ve nemin fazla hızlı değiştiği anlamına gelebilir.
• Bend'den sonra akort mu bozuluyor? Üst eşik yeterince kaygan olmayabilir, bu yüzden tel takılıyordur.
• Teller: genel olarak ince teller daha kolay basılır ve bükülür ve daha parlak duyulur, ama daha kolay kopar; kalın teller daha çok ses ve daha uzun çınlama verir.
• Penalar: ince penalar genellikle ritim (akor tarama) için uygundur; kalın penalar elektro gitarda ritim ve solo çalmaya uygundur.
• Penayı sıkı ama fazla sıkmadan tutun: fazla sıkı tutmak kasılmaya yol açabilir, fazla gevşek tutarsanız sallanır, hatta elinizden uçar.
• Tel yüksekliği fazlaysa ya da sap fazla bel vermişse teller klavyeden uzak durur ve basması zorlaşır.
• Fender'a göre bir gitar sıcak bir yerden soğuk bir odaya geçtiğinde tahta soğudukça büzülür ve perde belirgin biçimde düşebilir: yeniden akort edin.

Keşfetmeye devam edin

• Telli çalgılarBir tel titreştiğinde ses çıkar. Keman ailesinin, gitarların ve arpların nasıl çalıştığını ve tele basmanın notayı neden değiştirdiğini öğrenin.
• KemanKemanla tanışın: G D A E telleri, reçineli yayın teli nasıl şarkı söylettiği, nasıl çalındığı ve G3'ten başlayan sesi.
• ViyolonselKeman ailesinin pes, sıcak sesi: yay teli nasıl şarkı söyletir, onunla nasıl oturulur ve C G D A telleri.
• Akustik gitarNaylon telli klasik ve çelik telli folk gitarlar: parçalar, sesin kaynağı, çalma ve aralarındaki farklar.
• Bas gitarGitar ailesinin en kalın sesli üyesi: manyetikleri nasıl çalışır, nasıl çalınır ve basılır, ses alanı ve tarihçesi.
• UkuleleMadeira ve Hawaii'den gelen dört telli küçük bir gitar. Parçaları, G telinin neden C'den tiz olduğu ve akor çalmak.