Βιολί: πώς είναι φτιαγμένο, πώς ηχεί, πώς παίζεται

Γνωρίστε το βιολί

Το βιολί είναι έγχορδο όργανο που παίζεται με δοξάρι. Είναι η σοπράνο της οικογένειας του βιολιού, δηλαδή το μέλος με την πιο ψηλή φωνή.

Έχει τέσσερις χορδές που απέχουν μεταξύ τους πέμπτη καθαρή: G3, D4, A4 και E5. Όταν το A4 είναι κουρδισμένο στα 440 Hz, οι ανοιχτές χορδές πάλλονται περίπου 196, 293,7, 440 και 659,3 φορές το δευτερόλεπτο. Πολλοί δάσκαλοι αριθμούν τις χορδές από την πιο λεπτή, έτσι η 1η χορδή είναι η ψηλή E και η 4η η χαμηλή G.

Τα βιολιά υπάρχουν σε πλήρες μέγεθος, που λέγεται 4/4, και σε μικρότερα μεγέθη-κλάσματα για μικρότερους μουσικούς. Το κλάσμα είναι απλώς όνομα μεγέθους, όχι το πραγματικό μήκος: ένα βιολί 1/2 δεν έχει το μισό μήκος από ένα κανονικό.

Οικογένεια

Έγχορδο όργανο (οικογένεια του βιολιού, το πιο ψηλό μέλος)

Είδος

Έγχορδο με δοξάρι (Hornbostel–Sachs 321.322-71: λαούτο με μπράτσο και σώμα-κουτί που παίζεται με δοξάρι)

Ανοιχτές χορδές

G3, D4, A4, E5 (σε πέμπτες)

Έκταση (πραγματικός ήχος)

G3 έως A7 (με αρμονικούς ήχους έως D8)

Κλειδί

Κλειδί του σολ

Μεταφορά

Δεν είναι μεταφορικό (ακούγεται όπως γράφεται)

Συνηθισμένα μεγέθη

4/4 πλήρες μέγεθος· 3/4, 1/2, 1/4, 1/8, 1/16, 1/32· επίσης 7/8 και 1/10

Τα μέρη του βιολιού

Το βιολί είναι ένα κούφιο ξύλινο κουτί με μπράτσο. Το καπάκι είναι από έλατο, ενώ η πλάτη, τα πλαϊνά (τα «στεφάνια»), το μπράτσο και ο καβαλάρης είναι από σφένδαμο, άρα όλο το βιολί δεν είναι φτιαγμένο από ένα μόνο είδος ξύλου. Το σώμα έχει μήκος περίπου 35,5 cm και όλο το όργανο περίπου 60 cm.

Μέσα στο σώμα κρύβονται δύο μέρη. Η ψυχή είναι ένα μικρό ξυλάκι από έλατο που στέκεται όρθιο ανάμεσα στο καπάκι και την πλάτη, κοντά στο πόδι του καβαλάρη από τη μεριά των ψηλών χορδών. Η μπάρα των μπάσων είναι μια λωρίδα μήκους περίπου 25 cm κολλημένη κάτω από το καπάκι, κάτω από το πόδι του καβαλάρη από τη μεριά των χαμηλών χορδών, και δίνει πίσω λίγη από την ακαμψία που χάνεται όταν ανοίγονται τα f.

Το δοξάρι είναι ένα ξύλο με μια ταινία από περίπου 150 έως 250 τρίχες αλόγου, μήκους περίπου 74 cm. Όταν γυρίζετε τη βίδα στον βάτραχο (την άκρη που κρατάτε), οι τρίχες σφίγγουν ή χαλαρώνουν. Αν μετρήσουμε κάθε μικρό κομμάτι, ένα βιολί έχει περίπου 70 έως 80 μέρη.

Μερικά μέρη βρίσκονται μέσα ή πίσω από το όργανο, εκεί που η εικόνα δεν μπορεί να τα δείξει· οι αριθμοί τους δείχνουν περίπου πού βρίσκονται.

12345678910

1. 1
   Σαλιγκάρι (κεφαλή) scroll

   Το κουλουριαστό σκάλισμα στην πιο πάνω άκρη του βιολιού.

2. 2
   Κλειδοθήκη και κλειδιά pegbox, tuning pegs

   Τέσσερα κλειδιά, δύο σε κάθε πλευρά· όταν γυρίζετε ένα κλειδί, μια χορδή σφίγγει ή χαλαρώνει.

3. 3
   Ζυγός nut

   Η μία άκρη του κομματιού της χορδής που πάλλεται· η άλλη άκρη είναι ο καβαλάρης, περίπου 32 cm πιο πέρα.

4. 4
   Ταστιέρα fingerboard

   Σανίδα από έβενο χωρίς τάστα· τα δάχτυλα πατούν τις χορδές πάνω της για να τις κοντύνουν.

5. 5
   Καπάκι top / belly

   Πλάκα από έλατο που παίρνει το τρέμουλο του καβαλάρη και σπρώχνει τον αέρα.

6. 6
   Ηχητικές οπές (f) f-holes

   Δύο ανοίγματα σε σχήμα f που αφήνουν τον αέρα μέσα στο σώμα να συντονίζεται με τον αέρα έξω.

7. 7
   Καβαλάρης bridge

   Κομμάτι από σφένδαμο που κρατά τις χορδές ψηλά σε τέσσερις εγκοπές και περνά τη δόνησή τους στο καπάκι.

8. 8
   Ψυχή sound post

   Ξυλάκι από έλατο μέσα στο σώμα που μεταφέρει δύναμη και δόνηση από το καπάκι στην πλάτη.

9. 9
   Χορδοδέτης και μικροκουρδιστήρια tailpiece, fine tuners

   Κρατά τις άκρες των χορδών· τα μικροκουρδιστήρια κάνουν πολύ μικρές διορθώσεις στο κούρδισμα. Μερικά βιολιά τα έχουν και στις τέσσερις χορδές, άλλα μόνο στη E.

10. 10
    Στήριγμα πηγουνιού chin rest

    Η κοιλότητα όπου ακουμπά το σαγόνι σας, για να κρατάτε το βιολί σταθερό.

Από πού βγαίνει ο ήχος

Το κολοφώνιο στις τρίχες του δοξαριού τις κάνει «κολλώδεις» όταν είναι ακίνητες, αλλά γλιστερές μόλις αρχίσουν να κινούνται. Έτσι το δοξάρι αρπάζει τη χορδή και τη σέρνει μαζί του, ώσπου η χορδή να τραβά πίσω πιο δυνατά απ’ όσο αντέχει το πιάσιμο. Τότε η χορδή γλιστρά πίσω, την αρπάζει πάλι το δοξάρι, και ο κύκλος επαναλαμβάνεται. Είναι το ίδιο «κόλλημα και γλίστρημα» που κάνει ένα αθλητικό παπούτσι να τσιρίζει στο πάτωμα του γυμναστηρίου.

Όσο συμβαίνει αυτό, η χορδή σχηματίζει δύο ευθείες γραμμές με μία μυτερή γωνία που τρέχει μπρος πίσω κατά μήκος της. Οι επιστήμονες το λένε κίνηση Χέλμχολτς. Κάθε διαδρομή της γωνίας είναι μία ταλάντωση, άρα ο αριθμός των διαδρομών το δευτερόλεπτο είναι η συχνότητα της νότας: στη χορδή A γίνεται 440 φορές το δευτερόλεπτο, πολύ πιο γρήγορα απ’ ό,τι μπορεί να δει το μάτι.

Μια χορδή μόνη της είναι πολύ σιγανή, γιατί είναι λεπτή και σχεδόν δεν κινεί αέρα. Ο καβαλάρης περνά τη δόνηση στο καπάκι, η ψυχή τη μεταφέρει στην πλάτη, και αυτές οι μεγάλες ξύλινες πλάκες σπρώχνουν τον αέρα, όπως μια χάρτινη βεντάλια κινεί περισσότερο αέρα από μια οδοντογλυφίδα. Ο αέρας μέσα στο σώμα επίσης συντονίζεται μέσα από τα f, λίγο σαν το βουητό όταν φυσάτε πάνω από το στόμιο ενός μπουκαλιού.

Αυτός ο συντονισμός του αέρα βρίσκεται χαμηλά στην έκταση του βιολιού. Σε μία σειρά μετρήσεων ήταν περίπου 242 έως 291 Hz, ανάλογα με το αν υπήρχε ψυχή και πού ήταν. Η προσθήκη της ψυχής κάνει το σώμα πιο άκαμπτο και τον ανέβασε περίπου 4 ημιτόνια· αν τα f γίνουν 20% μεγαλύτερα, ανεβαίνει περίπου 1 ημιτόνιο, και με 10% περισσότερο αέρα μέσα κατεβαίνει περίπου 1 ημιτόνιο.

Η νότα εξαρτάται από το μήκος, την τάση και το βάρος: πιο τεντωμένες και πιο κοντές χορδές ακούγονται πιο ψηλά, πιο βαριές χορδές πιο χαμηλά. Όταν πατάτε ένα δάχτυλο στην ταστιέρα, το κομμάτι που πάλλεται κονταίνει, οπότε η νότα ανεβαίνει. Η μυτερή γωνία της κίνησης Χέλμχολτς δημιουργεί κάθε ακέραια αρμονική, εκτός από τις λίγες που έχουν ακίνητο σημείο (δεσμό) ακριβώς εκεί που ακουμπά το δοξάρι.

Δοκιμάστε: κρατήστε έναν χάρακα πατημένο στην άκρη ενός τραπεζιού και τινάξτε το κομμάτι που προεξέχει. Σπρώξτε περισσότερο από αυτόν πάνω στο τραπέζι και τινάξτε τον ξανά. Όσο πιο κοντό είναι το ελεύθερο κομμάτι, τόσο πιο ψηλό το βουητό, ακριβώς όπως ένα δάχτυλο κονταίνει μια χορδή του βιολιού.

Πώς παίζεται

Ακουμπήστε το σαγόνι σας στο στήριγμα πηγουνιού και κρατήστε το βιολί παράλληλα με το πάτωμα. Το αριστερό σας χέρι κάνει γύρω από το μπράτσο ένα χαλαρό σχήμα σαν το γράμμα C, με τον αριστερό αγκώνα κάτω από τη μέση του βιολιού. Καθιστοί, καθίστε στην μπροστινή άκρη μιας σταθερής καρέκλας με το αριστερό πόδι λίγο μπροστά· όρθιοι, κρατήστε τα πόδια ανοιχτά όσο οι ώμοι.

Για το δοξάρι, ο δεξής αντίχειρας και ο μέσος συναντιούνται και σχηματίζουν ένα χαλαρό οβάλ, με τα άλλα δάχτυλα απαλά λυγισμένα. Το κατέβασμα του δοξαριού (κάτω δοξάρι) τραβά από τον βάτραχο προς τη μύτη και συχνά πηγαίνει με τους δυνατούς χρόνους· το ανέβασμα (πάνω δοξάρι) σπρώχνει από τη μύτη πίσω προς τον βάτραχο και συχνά πηγαίνει με τους αδύνατους χρόνους.

Τρία πράγματα διαμορφώνουν τον ήχο: η ταχύτητα του δοξαριού, η πίεση του δοξαριού και πόσο κοντά στον καβαλάρη παίζετε. Κοντά στον καβαλάρη ο ήχος είναι ο πιο δυνατός και χρειάζεται λίγη περισσότερη πίεση· προς την ταστιέρα γίνεται πιο απαλός. Περισσότερη πίεση προσθέτει ψηλές αρμονικές και κάνει τον ήχο πιο φωτεινό.

Τα δάχτυλα του αριστερού χεριού αλλάζουν τη νότα σε κάθε χορδή, και όταν περνάτε σε άλλη χορδή πηγαίνετε σε άλλη περιοχή. Άλλα εφέ είναι το ντετασέ (détaché, μία νότα σε κάθε δοξαριά), οι δεμένες νότες (λεγκάτο, πολλές νότες σε μία δοξαριά), το τρέμολο (πολύ γρήγορες δοξαριές στη μύτη), οι αρμονικοί ήχοι (απαλός ήχος σαν φλάουτο), το sul ponticello (γυάλινος ήχος, κοντά στον καβαλάρη), το sul tasto (σβησμένος ήχος σαν φλάουτο, πάνω από την ταστιέρα) και το col legno (χτύπημα με το ξύλο του δοξαριού).

• Arco (με το δοξάρι)Το δοξάρι κρατά τη χορδή να πάλλεται, έτσι η νότα κρατά όσο κρατά η δοξαριά.
• Πιτσικάτο (pizzicato)Τσιμπήστε τη χορδή με τη σαρκώδη άκρη ενός δαχτύλου: καθαρό ξεκίνημα που σβήνει γρήγορα.
• Σπικάτο (spiccato)Το δοξάρι πέφτει στη χορδή, προχωρά λίγο και αναπηδά, δίνοντας κοντές, ελαφριές νότες.
• ΒιμπράτοΈνα δάχτυλο του αριστερού χεριού κουνιέται λίγο πάνω στη χορδή, έτσι η νότα κυματίζει απαλά. Αυτό το A4 με δοξάρι παίζεται με βιμπράτο.

Έκταση και γραφή

Η μουσική για βιολί γράφεται στο κλειδί του σολ. Το βιολί δεν είναι μεταφορικό όργανο, άρα η νότα που γράφεται και η νότα που ακούγεται είναι ίδιες: ένα γραμμένο A4 ακούγεται A4, 440 Hz.

Η πιο χαμηλή νότα είναι η ανοιχτή χορδή G, το G3. Από εκεί το βιολί φτάνει περίπου τέσσερις οκτάβες, και οι επαγγελματίες φτάνουν ως το A7· οι αρμονικοί ήχοι μπορούν να φτάσουν το D8. Από το G3 ως το G7 είναι ακριβώς τέσσερις οκτάβες, άρα το A7 είναι έναν τόνο παραπάνω.

Κάθε χορδή καλύπτει το δικό της κομμάτι. Η χορδή G παίζει συνήθως από G3 ως C5, η D από D4 ως G5, η A από A4 ως D6 και η E από E5 ως A7, και οι έμπειροι μουσικοί μπορούν να ανεβάσουν την καθεμία πιο ψηλά.

Ακούστε

• Η πιο χαμηλή χορδή, G3Η ανοιχτή χορδή G: ακούστε το σκούρο, γεμάτο χρώμα της πιο χαμηλής νότας του βιολιού.
• A4, η ανοιχτή χορδή AΤο A4 είναι η ανοιχτή χορδή A, κουρδισμένη στα 440 Hz.
• E5, η πάνω χορδήΗ ανοιχτή χορδή E: ακούστε τη λαμπερή, λίγο μεταλλική της αιχμή.
• Ψηλό A6Δύο οκτάβες πάνω από το A4, άρα πάλλεται τέσσερις φορές πιο γρήγορα. Συγκρίνετέ το με το A4 που ακούγεται ακριβώς πριν.
• G3 με δοξάρι και με πιτσικάτοΗ ίδια νότα δύο φορές: με το δοξάρι συνεχίζει, με το τσίμπημα σβήνει μόνη της.

Ιστορία και οικογένεια

Το βιολί προήλθε από παλαιότερα όργανα με δοξάρι, όπως η μεσαιωνική φιντέλα, το ρεμπέκ και η λίρα ντα μπράτσο, και εξελίχθηκε από τη βιόλα ντα μπράτσο. Πήρε τη μορφή του στη βόρεια Ιταλία στα μέσα του 16ου αιώνα, σε πόλεις όπως το Μιλάνο, η Μπρέσια, η Κρεμόνα και η Βενετία.

Στον Αντρέα Αμάτι από την Κρεμόνα αποδίδεται η κατασκευή των πρώτων οργάνων της οικογένειας του βιολιού. Καθόρισε τα f, το σαλιγκάρι και τις τέσσερις χορδές, και έφτιαχνε τα όργανά του πάνω σε ένα εσωτερικό καλούπι. Το παλαιότερο βιολί με χρονολογία είναι ένα που έφτιαξε το 1564 για την αυλή του Γάλλου βασιλιά Καρόλου Θ΄· φυλάσσεται στο Μουσείο Άσμολιαν της Οξφόρδης.

Αργότερα διάσημοι κατασκευαστές ήταν ο Νικολό Αμάτι (1596–1684) και ο Αντόνιο Στραντιβάρι (1644–1737). Ο Στραντιβάρι δοκίμασε ένα μακρύτερο μοντέλο τη δεκαετία του 1690 και μετά, από το 1700 περίπου, χρησιμοποίησε ένα πιο κοντό και πιο φαρδύ «μεγάλο πρότυπο»· πολλοί συγγραφείς λένε τα περίπου είκοσι χρόνια που ακολούθησαν «χρυσή περίοδό» του. Λέγεται ότι έφτιαξε περίπου 1.000 όργανα, από τα οποία σώζονται περίπου 600. Διάσημοι κατασκευαστές ήταν επίσης ο Τζουζέπε Γκουαρνέρι ντελ Τζεζού (1698–1744) και ο Γιάκομπ Στάινερ (1621–1683).

Τον 19ο αιώνα, οι μεγάλες αίθουσες συναυλιών και οι βιρτουόζοι ζητούσαν περισσότερη δύναμη. Οι κατασκευαστές ανέβασαν τον καβαλάρη, έκαναν την ψυχή και τη μπάρα των μπάσων πιο χοντρές, έκαναν το σώμα πιο επίπεδο και έγειραν το μπράτσο προς τα πίσω, δίνοντας πιο δυνατό, πιο φωτεινό ήχο. Ο Φρανσουά Τουρτ (1747–1835) βελτίωσε το δοξάρι: έγινε μακρύτερο και πιο γερό, με μεγαλύτερη τάση, έτσι οι μουσικοί μπορούσαν να κάνουν πιο δυνατές δοξαριές. Στις αρχές του 19ου αιώνα κατέληξε σε ένα ξύλο που καμπυλώνει προς τις τρίχες, και αυτό έγινε το καθιερωμένο δοξάρι της οικογένειας του βιολιού.

Τα μέλη της οικογένειας του βιολιού είναι η βιόλα (χορδές C, G, D, A), το βιολοντσέλο (C2, G2, D3, A3, μία οκτάβα κάτω από τη βιόλα, παίζεται όρθιο) και το κοντραμπάσο. Το κοντραμπάσο κουρδίζεται σε τέταρτες, E1, A1, D2, G2, και γράφεται μία οκτάβα πιο ψηλά απ’ ό,τι ακούγεται.

1. περ. 1520–1550
   Το βιολί παίρνει τη μορφή του στη βόρεια Ιταλία.
2. 1564
   Ο Αντρέα Αμάτι φτιάχνει το παλαιότερο σωζόμενο βιολί με χρονολογία.
3. περ. 1700
   Ο Στραντιβάρι ξεκινά το «μεγάλο πρότυπο»· ακολουθούν περίπου είκοσι χρυσά χρόνια.
4. Αρχές 19ου αι.
   Το δοξάρι του Τουρτ, που καμπυλώνει προς τις τρίχες, γίνεται το καθιερωμένο.
5. περ. 1820
   Ο Λουί Σπορ εφευρίσκει το στήριγμα πηγουνιού.
6. 19ος αι.
   Πιο ψηλοί καβαλάρηδες και γερμένο μπράτσο δίνουν πιο δυνατό, πιο φωτεινό ήχο· το βιμπράτο γίνεται συνηθισμένο.
7. 20ός αι.
   Η χορδή E αλλάζει από έντερο σε ατσάλι.

Πρώτα βήματα και φροντίδα

Για να ελέγξετε το μέγεθος, κρατήστε το βιολί κάτω από το σαγόνι και απλώστε το αριστερό χέρι ως το σαλιγκάρι: το χέρι σας πρέπει να τυλίγει άνετα το σαλιγκάρι χωρίς να τεντώνεται. Η Yamaha δίνει μήκη σώματος περίπου 14 ίντσες για το 4/4, 13 για το 3/4, 12 για το 1/2, 11 για το 1/4, 10 για το 1/8, 9 για το 1/16 και 8 για το 1/32.

Πριν παίξετε, γυρίστε τη βίδα στην άκρη του βατράχου για να ρυθμίσετε την τάση των τριχών, και μετά περάστε κολοφώνιο ομοιόμορφα σε όλο το μήκος των τριχών· την πρώτη φορά βάλτε περισσότερο. Κουρδίστε πρώτα και τις τέσσερις χορδές. Συνηθισμένα προβλήματα των αρχαρίων είναι να σφίγγουν το βιολί πολύ δυνατά, να πιέζουν πολύ με το σαγόνι, τον αυχένα ή την πλάτη, και να βάζουν τόσο κολοφώνιο που ο ήχος γίνεται στριγκός.

Το ξύλο του βιολιού είναι ενωμένο με κόλλα, γι’ αυτό απότομες αλλαγές στη ζέστη ή στην υγρασία μπορεί να ανοίξουν μια ένωση ή να ξεκουρδίσουν τις χορδές. Κρατήστε το βιολί μακριά από το άμεσο ηλιακό φως, από ακραία ζέστη, κρύο, ξηρασία, υγρασία, σκόνη και δυνατά τραντάγματα, και μην το αφήνετε για πολλή ώρα στο αυτοκίνητο.

• Χαλαρώνετε πάντα τις τρίχες του δοξαριού πριν το βάλετε πίσω στη θήκη· έτσι το δοξάρι κρατά περισσότερο.
• Σκουπίζετε το βιολί με ένα μαλακό στεγνό πανί· μη χρησιμοποιείτε ποτέ βενζόλιο, οινόπνευμα ή διαλυτικό, και μην ψεκάζετε τίποτα κοντά του, γιατί αυτά καταστρέφουν το βερνίκι.
• Καλοκαίρι και χειμώνα, περιμένετε να προσαρμοστεί το βιολί στη θερμοκρασία του δωματίου πριν παίξετε.
• Αλλάζετε το κολοφώνιο τουλάχιστον μία φορά τον χρόνο, πριν ξεραθεί και γίνει σκόνη αντί να «πιάνει», και αλλάζετε τις χορδές κάθε λίγους μήνες.
• Αλλάζετε μία χορδή κάθε φορά. Αν βγάλετε και τις τέσσερις, μπορεί να πέσει ο καβαλάρης και να χαλαρώσει ο χορδοδέτης.
• Όταν γυρίζετε ένα κλειδί, σπρώχνετέ το ταυτόχρονα σταθερά προς τα μέσα, προς την κεφαλή.
• Μετά το κούρδισμα, ελέγξτε ότι η πλευρά του καβαλάρη που κοιτά προς τον χορδοδέτη στέκεται σε ορθή γωνία με το καπάκι. Αν γέρνει, ακουμπήστε το βιολί σε σταθερή επιφάνεια, χαλαρώστε λίγο τις χορδές και ισιώστε απαλά τον καβαλάρη και με τα δύο χέρια, κρατώντας κάθε χορδή στην εγκοπή της.
• Κρατάτε το πρόσωπό σας μακριά από το βιολί όταν κουρδίζετε ή αλλάζετε χορδές· μια χορδή που σπάει μπορεί να τραυματίσει τα μάτια ή το πρόσωπό σας.

Συνεχίστε την εξερεύνηση

• Έγχορδα όργαναΜια χορδή βγάζει ήχο όταν πάλλεται. Μάθετε πώς λειτουργούν η οικογένεια του βιολιού, οι κιθάρες και οι άρπες, και γιατί το πάτημα μιας χορδής αλλάζει τη νότα.
• ΒιολοντσέλοΗ χαμηλή, ζεστή φωνή της οικογένειας του βιολιού: πώς το δοξάρι κάνει τη χορδή να τραγουδά, πώς κάθεστε, χορδές C G D A.
• Ακουστική κιθάραΚλασική κιθάρα με νάιλον χορδές και φολκ κιθάρα με ατσάλινες: μέρη, από πού βγαίνει ο ήχος, πώς παίζονται, τι διαφέρουν.
• Ηλεκτρική κιθάραΗ ηλεκτρική κιθάρα κάνει τη δόνηση των χορδών ηλεκτρισμό για τον ενισχυτή. Πώς δουλεύουν οι μαγνήτες και η παραμόρφωση.
• Ηλεκτρικό μπάσοΤο πιο χαμηλό μέλος της οικογένειας της κιθάρας: πώς δουλεύουν οι μαγνήτες, πώς το παίζετε, έκταση και ιστορία.
• ΓιουκαλίλιΜικρή τετράχορδη κιθάρα από Μαδέρα και Χαβάη: τα μέρη της, γιατί η χορδή G είναι πάνω από τη C, πώς χτυπάμε συγχορδία.