Γιουκαλίλι: μέρη, πώς βγάζει ήχο και πώς παίζεται

Γνωρίστε το γιουκαλίλι

Το γιουκαλίλι είναι ένα μικρό όργανο με τέσσερις χορδές, που μοιάζει με κιθάρα και παίζεται με τσίμπημα. Πρόγονός του είναι το μασέτε (machete), μια μικρή τετράχορδη κιθάρα που έφεραν στη Χαβάη Πορτογάλοι άποικοι. Το χαβαϊκό του όνομα συχνά μεταφράζεται «ψύλλος».

Υπάρχουν τέσσερα συνηθισμένα μεγέθη. Από το μικρότερο στο μεγαλύτερο είναι: σοπράνο, κονσέρτο, τενόρο και βαρύτονο. Τα πιο συνηθισμένα μικρά γιουκαλίλι έχουν μήκος κάτω από 60 cm. Τα μεγαλύτερα μεγέθη είναι μακρύτερα: το σημερινό βαρύτονο της Kamaka, για παράδειγμα, έχει συνολικό μήκος περίπου 77,5 cm.

Κάθε κατασκευαστής χρησιμοποιεί λίγο διαφορετικά νούμερα. Αν πάρουμε για παράδειγμα τα σημερινά μοντέλα της Kamaka, το κομμάτι της χορδής που πάλλεται είναι περίπου 34–35 cm στο σοπράνο και περίπου 50 cm στο βαρύτονο. Το σοπράνο έχει τις πιο κοντές χορδές και τα τάστα του είναι πιο πυκνά από κάθε άλλο μέγεθος.

Τα σοπράνο, κονσέρτο και τενόρο κουρδίζονται G–C–E–A. Το βαρύτονο κουρδίζεται D–G–B–E, όπως οι τέσσερις πιο ψηλές (πιο λεπτές) χορδές της κιθάρας. Αυτή η σελίδα εστιάζει στο πιο συνηθισμένο: ένα σοπράνο κουρδισμένο G–C–E–A.

Οικογένεια

Έγχορδα όργανα (με τσίμπημα)

Ταξινόμηση

Hornbostel–Sachs 321.322: λαούτο με μπράτσο και σώμα-κουτί (το μπράτσο είναι στερεωμένο σε κούφιο σώμα)

Βασικό κούρδισμα

G4–C4–E4–A4 (από την 4η στην 1η χορδή)

Έκταση (πραγματικός ήχος)

C4 έως περίπου C♯6 (σοπράνο Kamaka με 16 τάστα)

Κλειδί

Κλειδί του σολ

Μεταφορά

Δεν είναι μεταφορικό (γράφεται όπως ακούγεται)

Συνηθισμένα μεγέθη

Σοπράνο, κονσέρτο, τενόρο, βαρύτονο

Τα μέρη του γιουκαλίλι

Η Kamaka περιγράφει το σχήμα του σοπράνο ως «μικρό σώμα σε σχήμα οκτώ». Στα σημερινά μοντέλα της Kamaka το καπάκι, η πλάτη και τα πλαϊνά είναι από κόα (koa), το μπράτσο από μαόνι, και η ταστιέρα και ο καβαλάρης από ροζγούντ (σε μερικά ακριβότερα μοντέλα από έβενο).

Σε ένα σοπράνο ή κονσέρτο Kamaka το μπράτσο συναντά το σώμα στο 12ο τάστο· στο τενόρο και στο βαρύτονο στο 14ο τάστο. Ένα Kamaka της δεκαετίας του 1950 σε μουσείο ενός κολεγίου έχει χορδές από νάιλον. Ένα μασέτε που συνοδεύεται από έγγραφα του 1843 έχει χορδές από έντερο.

12345678910

1. 1
   Κεφαλή headstock

   Η πάνω άκρη του οργάνου, εκεί που βρίσκονται τα κλειδιά.

2. 2
   Κλειδιά tuning pegs

   Τα γυρίζετε για να σφίξετε ή να χαλαρώσετε μια χορδή και να αλλάξετε τη νότα της.

3. 3
   Ζυγός nut

   Η μία άκρη του κομματιού κάθε χορδής που πάλλεται.

4. 4
   Μπράτσο neck

   Αυτό που κρατά το χέρι σας· πάνω του βρίσκεται η ταστιέρα.

5. 5
   Ταστιέρα και τάστα fretboard & frets

   Πατήστε μια χορδή ακριβώς πίσω από ένα τάστο: το κομμάτι που πάλλεται κονταίνει και η νότα ανεβαίνει.

6. 6
   Καπάκι top / soundboard

   Η λεπτή ξύλινη μπροστινή πλάκα που παίρνει το τρέμουλο της χορδής και σπρώχνει τον αέρα.

7. 7
   Ηχητική οπή soundhole

   Από εδώ ο αέρας μέσα στο σώμα μπαινοβγαίνει, και αυτό βοηθά τις χαμηλές νότες.

8. 8
   Καβαλάρης bridge

   Κρατά τις άκρες των χορδών και περνά τη δόνησή τους στο καπάκι.

9. 9
   Πλάτη και πλαϊνά back & sides

   Κλείνουν το κούφιο σώμα· το παραδοσιακό σχήμα είναι σαν το οκτώ.

10. 10
    Χορδές strings

    Οι τέσσερις χορδές που πάλλονται όταν τις τσιμπάτε ή τις χτυπάτε.

Από πού βγαίνει ο ήχος

Μια χορδή είναι τόσο λεπτή που σχεδόν δεν μπορεί να σπρώξει τον αέρα. Σε όργανα όπως η κιθάρα και το γιουκαλίλι, οι ίδιες οι χορδές δεν κάνουν σχεδόν καθόλου θόρυβο. Είναι σαν να κουνάτε ένα ξυλάκι: σχεδόν δεν νιώθετε αεράκι. Κουνήστε μια βεντάλια και νιώθετε πολύ περισσότερο.

Γι’ αυτό η χορδή περνά το τρέμουλό της μέσα από τον καβαλάρη στο καπάκι. Το καπάκι είναι μια μεγάλη, λεπτή ξύλινη επιφάνεια με ενισχύσεις από μέσα, και σπρώχνει τον αέρα σαν εκείνη τη βεντάλια. Ο αέρας μέσα στο σώμα επίσης μπαινοβγαίνει από την ηχητική οπή, λίγο σαν το «χουου» που ακούτε όταν φυσάτε πάνω από το στόμιο ενός μπουκαλιού. Αυτός ο αέρας βοηθά πιο πολύ τις χαμηλές νότες.

Η νότα εξαρτάται από τη χορδή. Μια πιο κοντή, πιο τεντωμένη ή πιο ελαφριά χορδή πάλλεται πιο γρήγορα και ακούγεται πιο ψηλά. Όταν πατάτε μια χορδή πίσω από ένα τάστο, το κομμάτι που μπορεί να πάλλεται κονταίνει, οπότε η νότα ανεβαίνει. Στο συγκερασμένο σύστημα, κάθε τάστο ανεβάζει τη νότα κατά ένα ημιτόνιο.

Μια χορδή που την τσιμπάμε πάλλεται ολόκληρη και ταυτόχρονα σε μισά, τρίτα και τέταρτα. Αυτές είναι οι αρμονικές της. Αν τσιμπήσετε ακριβώς σε ένα ακίνητο σημείο (έναν δεσμό) ενός από αυτά τα σχήματα, το σχήμα αυτό δεν ξεκινά: τσιμπήστε στο ένα τρίτο του μήκους, και λείπουν το 3ο, το 6ο, το 9ο… από αυτά τα σχήματα. Οι ψηλές αρμονικές σβήνουν επίσης πιο γρήγορα, γι’ αυτό μια νότα ακούγεται πιο στρογγυλή ένα-δυο δευτερόλεπτα αφού την παίξετε.

Ένα μεγαλύτερο σώμα συνήθως δίνει πιο δυνατό, πιο ζεστό ήχο με περισσότερα μπάσα, αν και μετράνε επίσης το ξύλο και η κατασκευή. Η Kala περιγράφει το σοπράνο ως πιο φωτεινό και πιο απαλό, με ήχο που φτάνει λιγότερο μακριά, και το βαρύτονο ως το πιο βαθύ, κοντά σε ακουστική κιθάρα.

Δοκιμάστε: τεντώστε ένα λαστιχάκι ανάμεσα σε δύο δάχτυλα και τσιμπήστε το. Δεν ακούτε σχεδόν τίποτα. Τώρα τεντώστε το γύρω από ένα ανοιχτό άδειο κουτί και τσιμπήστε το ξανά. Το κουτί δουλεύει σαν το σώμα του γιουκαλίλι και κάνει τον ήχο πολύ πιο δυνατό.

Πώς παίζεται

Καθίστε στην μπροστινή άκρη μιας καρέκλας χωρίς μπράτσα· αν γέρνετε πίσω, το παίξιμο δυσκολεύει. Κρατήστε το γιουκαλίλι κοντά στο σώμα σας. Χωρίς λουρί, ο δεξής πήχης σας το κρατά πάνω στο στήθος. Μπορείτε να χτυπάτε τις χορδές όπου σας βολεύει, αλλά το καλύτερο σημείο είναι κοντά εκεί που το μπράτσο συναντά το σώμα.

Ο αριστερός σας αντίχειρας ακουμπά πίσω από το μπράτσο. Τα δάχτυλα κάνουν μια απαλή καμάρα και πατούν με τις άκρες τους ανάμεσα στα τάστα. Κρατήστε τα νύχια αυτού του χεριού κοντά και τον καρπό ίσιο και χαλαρό. Αν ένα δάχτυλο αγγίζει τη διπλανή χορδή, τη σβήνει και η συγχορδία ακούγεται θολή.

Από πάνω προς τα κάτω, όπως το κρατάτε, οι χορδές είναι η 4η (G), η 3η (C), η 2η (E) και η 1η (A). Ξεκινήστε χτυπώντας προς τα κάτω με τον αντίχειρα. Ο αντίχειρας δυσκολεύεται να χτυπήσει προς τα πάνω, γι’ αυτό προς τα πάνω χτυπάτε με ένα δάχτυλο του δεξιού χεριού. Στο πρώτο μάθημα συχνά χρησιμοποιούνται οι συγχορδίες C, F, G7 και C7.

Αργότερα μπορείτε να δοκιμάσετε άλλες τεχνικές. Στο καμπανέλα (campanella, «καμπανούλα» στα ιταλικά), κάθε νότα μιας μελωδίας παίζεται σε άλλη χορδή, έτσι οι νότες ηχούν η μία πάνω στην άλλη σαν καμπανάκια· η μπαρόκ κιθάρα χρησιμοποιούσε το ίδιο είδος κουρδίσματος γι’ αυτό. Το split stroke ανακατεύει μονές νότες με ολόκληρες συγχορδίες και μεταφέρει το δυνατό χτύπημα από τον 2ο χρόνο στο «και» μετά από αυτόν, για ρυθμό σε στιλ ράγκταϊμ. Οι μέθοδοι διδάσκουν επίσης τρέμολο.

• Χτύπημα (strumming)Περνάτε πάνω από τις τέσσερις χορδές: προς τα κάτω με τον αντίχειρα, προς τα πάνω με ένα δάχτυλο. Ακούστε ένα χτύπημα προς τα κάτω σε συγχορδία C (η 1η χορδή πατημένη στο 3ο τάστο). Το δείγμα είναι φτιαγμένο από τις τέσσερις μονές χορδές, η μία μετά την άλλη.
• Παίξιμο με τα δάχτυλα (fingerpicking)Τσιμπάτε τις χορδές μία μία με διαφορετικά δάχτυλα, ώστε κάθε νότα να ξεχωρίζει. Ακούστε τις τέσσερις ανοιχτές χορδές, από την 4η στην 1η. Η Kala σημειώνει ότι τα πιο αραιά τάστα του τενόρου ταιριάζουν στο παίξιμο με τα δάχτυλα.

Έκταση και γραφή

Η μουσική για γιουκαλίλι γράφεται στο ύψος που ακούτε, άρα δεν είναι μεταφορικό όργανο· συνήθως γράφεται στο κλειδί του σολ. Συγκρίνετε με την κιθάρα, που ακούγεται μία οκτάβα πιο χαμηλά απ’ ό,τι γράφεται· ακόμη και το βαρύτονο γιουκαλίλι συχνά γράφεται στο πραγματικό ύψος.

Οι ανοιχτές χορδές είναι G4, C4, E4 και A4. Η πιο χαμηλή ανοιχτή χορδή είναι η C4 (το μεσαίο ντο), όχι η G. Η χορδή G είναι πιο ψηλά από τη C. Αυτό λέγεται «επανεισερχόμενο» κούρδισμα (re-entrant) και δεν είναι λάθος. Και οι τέσσερις ανοιχτές χορδές χωρούν μέσα σε μία οκτάβα, και όταν τις χτυπάτε μαζί σχηματίζουν τη συγχορδία C6.

Η πιο ψηλή νότα είναι η 1η χορδή (A4) συν ένα ημιτόνιο για κάθε τάστο. Σε σοπράνο ή κονσέρτο Kamaka με 16 τάστα αυτό είναι C♯6· σε τενόρο Kamaka με 18 τάστα είναι D♯6. Ο αριθμός των τάστων διαφέρει: ένα Kamaka της δεκαετίας του 1950 με 12 τάστα φτάνει μόνο ως το A5.

Με χορδή «χαμηλού G» (low G), η 4η χορδή κατεβαίνει μία οκτάβα, στο G3, και γράφεται κι αυτή μία οκτάβα πιο χαμηλά. Το Tenor XL της Kala παραδοσιακά χρησιμοποιεί χαμηλό G. Το βαρύτονο κουρδίζεται D3–G3–B3–E4 και με 19 τάστα φτάνει περίπου ως το B5. Η Britannica αναφέρει επίσης κούρδισμα A4–D4–F♯4–B4.

Πολλοί μουσικοί διαβάζουν ταμπλατούρα. Οι τέσσερις γραμμές της είναι οι τέσσερις χορδές, με την 1η χορδή (A) πάνω πάνω, και κάθε αριθμός είναι ένα τάστο. Η συγχορδία C είναι ένα 3 στην πάνω γραμμή και 0 στις άλλες τρεις.

Ακούστε

• Το G4 είναι πιο ψηλά από το C4Η 4η χορδή και μετά η 3η. Η χορδή που είναι πάνω ακούγεται πιο ψηλά, όχι πιο χαμηλά: αυτό είναι το επανεισερχόμενο κούρδισμα.
• Οι τέσσερις ανοιχτές χορδέςG4, C4, E4, A4. Και οι τέσσερις είναι μέσα σε μία οκτάβα, και γι’ αυτό το γιουκαλίλι έχει αυτόν τον φωτεινό ήχο με τις νότες κοντά κοντά.
• Συγχορδία C, χτύπημα προς τα κάτωΤα G4, C4, E4 και C5 ξεκινούν με διαφορά λίγων χιλιοστών του δευτερολέπτου, από την 4η χορδή ως την 1η, και δένουν σε μία συγχορδία.
• Ο ήχος γίνεται πιο στρογγυλόςΤο μεσαίο ντο (C4) στην 3η χορδή. Ακούστε την αρχή και μετά το τέλος: οι φωτεινές ψηλές αρμονικές σβήνουν πρώτες.
• Συγχορδία που ηχεί και σβησμένες χορδέςΠρώτα μια συγχορδία C που ηχεί, μετά ένα χτύπημα με τις χορδές κρατημένες. Μια σβησμένη χορδή δεν έχει σχεδόν καθόλου νότα, μόνο ένα σύντομο «κλικ», γι’ αυτό τα δάχτυλα δεν πρέπει να αγγίζουν λάθος χορδές.

Ιστορία και οικογένεια

Το γιουκαλίλι προήλθε από το μασέτε (που λέγεται και μπραγκίνια, braguinha), μια μικρή τετράχορδη κιθάρα από το νησί Μαδέρα. Ένα μασέτε φτιαγμένο στη Μαδέρα ανάμεσα στο 1840 και το 1870 έχει μήκος 50,5 cm, καπάκι από πεύκο, πλάτη και πλαϊνά από ξύλο ελιάς και τάστα από ορείχαλκο. Το μουσείο αναφέρει ότι αυτός ο τύπος υιοθετήθηκε στη Χαβάη τη δεκαετία του 1880 ως γιουκαλίλι.

Στις 23 Αυγούστου 1879 το πλοίο Ravenscrag έφτασε στη Χονολουλού με 423 ανθρώπους από τη Μαδέρα που ήρθαν να δουλέψουν στις φυτείες ζαχαροκάλαμου. Ανάμεσά τους ήταν ο Μανουέλ Νούνες, ο Αουγκούστο Ντίας και ο Ζοζέ ντο Εσπίριτο Σάντο. Στην αρχή δούλεψαν ως εργάτες στις φυτείες· ως το 1889 και οι τρεις ήταν καταγεγραμμένοι ως κατασκευαστές κιθάρας. Είναι από τους πρώτους κατασκευαστές γιουκαλίλι.

Ο βασιλιάς Καλακάουα έφερε το γιουκαλίλι στις βασιλικές παραστάσεις και γιορτές στο παλάτι Ιολάνι. Αυτή η βασιλική υποστήριξη βοήθησε τον κόσμο να το δει ως το δικό της όργανο της Χαβάης. Το όνομα σημαίνει «ψύλλος που πηδά». Μια ιστορία λέει ότι προήλθε από το παρατσούκλι του Έντουαρντ Πέρβις, ενός μικρόσωμου, ζωηρού ανθρώπου που βοήθησε να γίνει δημοφιλές. Μια άλλη λέει ότι περιγράφει τα δάχτυλα του μουσικού που πηδούν πάνω στις χορδές.

Η Διεθνής Έκθεση Παναμά–Ειρηνικού του 1915 στο Σαν Φρανσίσκο έφερε το γιουκαλίλι στην ηπειρωτική Αμερική. Η Martin έφτιαξε τα πρώτα της σοπράνο εκείνη τη χρονιά, κονσέρτο από το 1925 και τα πρώτα της τενόρο το 1929. Στη Χαβάη, ο Σάμιουελ Καμάκα άρχισε να φτιάχνει γιουκαλίλι από κόα το 1916 και το 1928 πήρε δίπλωμα ευρεσιτεχνίας για ένα οβάλ γιουκαλίλι «ανανά».

Η οικογένεια είναι μεγάλη. Το πεντάχορδο ραζάο (rajão) της Μαδέρας κουρδίζεται D–G–C–E–A, άρα οι τέσσερις τελευταίες χορδές του ταιριάζουν με το G–C–E–A του γιουκαλίλι· αργότερα το ραζάο έγινε το οκτάχορδο ταροπάτς (taropatch). Και η μπαρόκ κιθάρα χρησιμοποιούσε επανεισερχόμενο κούρδισμα. Το μπάντζο-γιουκαλίλι αντικαθιστά το ξύλινο καπάκι με ένα μικρό σώμα μπάντζο με δέρμα από μοσχάρι· ένα τέτοιο όργανο στο Εδιμβούργο φτιάχτηκε στο Λονδίνο γύρω στο 1940.

1. 1840–1870
   Ένα τετράχορδο μασέτε φτιάχνεται στη Μαδέρα (σήμερα στο V&A)
2. 1879
   Το Ravenscrag φέρνει στη Χονολουλού εργάτες από τη Μαδέρα, ανάμεσά τους τον Νούνες, τον Ντίας και τον Εσπίριτο Σάντο
3. 1889
   Και οι τρεις καταγράφονται στη Χονολουλού ως κατασκευαστές κιθάρας
4. 1915
   Έκθεση Παναμά–Ειρηνικού στο Σαν Φρανσίσκο· η Martin φτιάχνει τα πρώτα της σοπράνο
5. 1916
   Ο Σάμιουελ Καμάκα αρχίζει να φτιάχνει γιουκαλίλι από κόα στο υπόγειό του
6. 1928
   Ο Καμάκα παίρνει δίπλωμα ευρεσιτεχνίας για το οβάλ γιουκαλίλι «ανανά»
7. 1959
   Η Kamaka ανοίγει το εργοστάσιό της στην οδό South Street στη Χονολουλού

Πρώτα βήματα και φροντίδα

Το μέγεθος είναι θέμα ισορροπίας. Το σοπράνο έχει τις πιο κοντές χορδές και τα πιο πυκνά τάστα, και η Kamaka το λέει το ιδανικό πρώτο γιουκαλίλι και αγαπημένο όσων έχουν μικρότερα χέρια. Τα μεγαλύτερα μεγέθη ακούγονται πιο δυνατά και πιο ζεστά, με πιο αραιά τάστα. Η Kamaka λέει ότι το κονσέρτο συνδυάζει καλύτερα μέγεθος και ήχο, και ότι το τενόρο είναι το μέγεθος που χρησιμοποιούν περισσότερο οι καλλιτέχνες της.

Το βαρύτονο έχει το ίδιο κούρδισμα με τις τέσσερις πάνω χορδές της κιθάρας. Επειδή είναι μία τέταρτη πιο χαμηλά, το σχήμα που δίνει C στο σοπράνο δίνει G στο βαρύτονο.

Η Kamaka σημειώνει ότι το μασίφ ξύλο είναι ευαίσθητο στη θερμοκρασία και στην υγρασία. Οι αργές αλλαγές συνήθως δεν πειράζουν· οι απότομες είναι αυτές που πρέπει να αποφεύγετε.

• Όταν δεν παίζετε, φυλάξτε το σε σκληρή θήκη, μακριά από χτυπήματα και απότομες αλλαγές θερμοκρασίας ή υγρασίας.
• Κρατήστε το μακριά από καλοριφέρ και άλλη άμεση πηγή θερμότητας· ένας υγραντήρας για όργανα μπορεί να βοηθήσει να μένει η υγρασία στο σωστό επίπεδο.
• Για την καθημερινή φροντίδα, σκουπίστε το με ένα μαλακό, καθαρό, στεγνό βαμβακερό πανί· για να το καθαρίσετε, χρησιμοποιήστε ένα ελαφρώς νωπό πανί, ποτέ βρεγμένο. Σε φινίρισμα με βερνίκι λάκας μπορείτε να χρησιμοποιήσετε καθαριστικό για όργανα, αλλά αποφύγετε οτιδήποτε περιέχει κερί.
• Κρατήστε κοντά τα νύχια του χεριού που πατά τις συγχορδίες· έτσι πατάτε τις χορδές πολύ πιο εύκολα.
• Αν η χορδή G ακούγεται πιο ψηλά από τη χορδή C, δεν συμβαίνει τίποτα κακό: αυτό είναι το κανονικό επανεισερχόμενο κούρδισμα.

Συνεχίστε την εξερεύνηση

• Έγχορδα όργαναΜια χορδή βγάζει ήχο όταν πάλλεται. Μάθετε πώς λειτουργούν η οικογένεια του βιολιού, οι κιθάρες και οι άρπες, και γιατί το πάτημα μιας χορδής αλλάζει τη νότα.
• ΒιολίΒιολί: χορδές G D A E, πώς το δοξάρι με κολοφώνιο κρατά τη χορδή να τραγουδά, πώς παίζεται και η έκτασή του από το G3.
• ΒιολοντσέλοΗ χαμηλή, ζεστή φωνή της οικογένειας του βιολιού: πώς το δοξάρι κάνει τη χορδή να τραγουδά, πώς κάθεστε, χορδές C G D A.
• Ακουστική κιθάραΚλασική κιθάρα με νάιλον χορδές και φολκ κιθάρα με ατσάλινες: μέρη, από πού βγαίνει ο ήχος, πώς παίζονται, τι διαφέρουν.
• Ηλεκτρική κιθάραΗ ηλεκτρική κιθάρα κάνει τη δόνηση των χορδών ηλεκτρισμό για τον ενισχυτή. Πώς δουλεύουν οι μαγνήτες και η παραμόρφωση.
• Ηλεκτρικό μπάσοΤο πιο χαμηλό μέλος της οικογένειας της κιθάρας: πώς δουλεύουν οι μαγνήτες, πώς το παίζετε, έκταση και ιστορία.