Μεταφορά και μετατροπία: η μουσική σε νέα τονικότητα
Ένα τραγούδι δεν είναι κολλημένο σε μία τονικότητα. Μπορείτε να ανεβάσετε ή να κατεβάσετε ολόκληρο το τραγούδι, σαν να μετακινείτε έναν πίνακα σε άλλο σημείο του τοίχου, και μένει το ίδιο τραγούδι. Αυτό είναι η μεταφορά. Ένα τραγούδι μπορεί επίσης να αλλάξει την τονικότητα-σπίτι του στη μέση, και αυτό λέγεται μετατροπία. Αυτό το μάθημα δείχνει και τα δύο, μαζί με τα όργανα που διαβάζουν μουσική σε άλλη τονικότητα από αυτή που ακούτε.
Σε αυτό το μάθημα
Μετακινούμε ολόκληρο τραγούδι
Μεταφορά σημαίνει να μετακινήσετε κάθε νότα ενός κομματιού προς τα πάνω ή προς τα κάτω κατά την ίδια απόσταση. Κάθε νότα μετακινείται τον ίδιο αριθμό ημιτονίων, οπότε οι αποστάσεις ανάμεσα στις νότες (τα διαστήματα) μένουν ακριβώς ίδιες. Η μελωδία κρατά το σχήμα της· απλώς ξεκινά από αλλού.
Το πρώτο κουμπί παίζει μια μικρή μελωδία σε C μείζονα. Το δεύτερο παίζει την ίδια μελωδία τέσσερα ημιτόνια πιο ψηλά, σε E μείζονα. Στο τρίτο, δύο νότες ξέχασαν να μετακινηθούν, και η μελωδία ξαφνικά ακούγεται σαν άλλο τραγούδι.
- Η αρχική μελωδία.
- Κάθε νότα τέσσερα ημιτόνια πιο ψηλά: ίδια μελωδία.
- Δύο νότες έμειναν στη θέση τους και η μελωδία αλλάζει διάθεση.
Γιατί μετακινούμε ένα τραγούδι;
Ο πιο συνηθισμένος λόγος είναι η φωνή. Ο καθένας έχει μια έκταση από νότες που του είναι άνετες στο τραγούδι. Αν η ψηλότερη νότα ενός τραγουδιού είναι πολύ ψηλή για εσάς, κατεβάστε ολόκληρο το τραγούδι μέχρι να σας ταιριάζει. Οι τραγουδιστές συχνά ζητούν άλλη τονικότητα ακριβώς γι' αυτόν τον λόγο.
Οι μουσικοί μερικές φορές μετακινούν επίσης ένα τραγούδι σε τονικότητα που παίζεται πιο εύκολα στο όργανό τους. Σε κάθε περίπτωση, ο ακροατής ακούει το ίδιο τραγούδι, μόνο πιο ψηλά ή πιο χαμηλά.
- Η μελωδία ανεβαίνει σε ένα ψηλό A.
- Η ίδια μελωδία πέντε ημιτόνια πιο χαμηλά.
Δοκιμάστε: τραγουδήστε μαζί και με τα δύο κουμπιά. Ποια εκδοχή ταιριάζει καλύτερα στη φωνή σας;
Πώς κάνουμε μεταφορά
Πρώτα αποφασίστε πόσο θα μετακινήσετε: μετρήστε τα ημιτόνια από την παλιά νότα εκκίνησης ως τη νέα, μαζί με τα μαύρα πλήκτρα. Μετά μετακινήστε κάθε νότα κατά τόσα ημιτόνια. Μετακινήστε και τις συγχορδίες με τον ίδιο τρόπο: ανεβαίνοντας δύο ημιτόνια, το C γίνεται D και το Am γίνεται Bm.
Η νέα τονικότητα έχει τον δικό της οπλισμό, με άλλες διέσεις ή υφέσεις. Το μάθημα «Κύκλος των πεμπτών» τους δείχνει όλους.
Δοκιμάστε: το Frère Jacques ξεκινά C D E C. Ανεβάστε το επτά ημιτόνια και ξεκινά G A B G. Μπορείτε να παίξετε το υπόλοιπο σε ένα πληκτρολόγιο;
Μεταφέροντα όργανα
Κάποια όργανα διαβάζουν μουσική που δεν είναι γραμμένη στο τονικό ύψος που ακούτε. Λέγονται μεταφέροντα όργανα. Όταν κάποιος που παίζει κλαρινέτο σε B♭ διαβάζει ένα γραμμένο C, η νότα που ακούγεται είναι ένα B♭, έναν τόνο πιο χαμηλά. Το πραγματικό τονικό ύψος που ακούγεται, αυτό που θα έπαιζε ένα πιάνο, λέγεται πραγματικός ήχος (concert pitch).
Το κλαρινέτο σε B♭ και η τρομπέτα σε B♭ ηχούν έναν τόνο (μια δεύτερη μεγάλη) πιο χαμηλά από όσο γράφεται. Το κόρνο σε F ηχεί μια πέμπτη καθαρή πιο χαμηλά. Το άλτο σαξόφωνο σε E♭ ηχεί μια έκτη μεγάλη πιο χαμηλά, και το τενόρο σαξόφωνο σε B♭ ηχεί μια οκτάβα και έναν τόνο πιο χαμηλά. Το φλάουτο δεν είναι μεταφέρον όργανο: ηχεί όπως γράφεται.
Γιατί γράφεται η μουσική έτσι; Ένας μουσικός που παίζει πολλά όργανα της ίδιας οικογένειας μπορεί να κρατά τον ίδιο δαχτυλισμό για την ίδια γραμμένη νότα. Ένας σαξοφωνίστας μπορεί να περάσει από το άλτο στο τενόρο και να διαβάζει με τον ίδιο τρόπο, ακόμη κι αν ο ήχος βγαίνει πιο χαμηλά. Τα κουμπιά παίζουν, με ήχο πιάνου, πώς ακούγονται οι ίδιες γραμμένες νότες C D E F G σε κάθε όργανο.
- Πραγματικός ήχος: αυτό που παίζει ένα πιάνο.
- Ηχεί B♭ C D E♭ F, έναν τόνο πιο χαμηλά.
- Ηχεί F G A B♭ C, μια πέμπτη πιο χαμηλά.
- Ηχεί E♭ F G A♭ B♭, μια έκτη μεγάλη πιο χαμηλά.
Γιατί ξαναγράφεται η πάρτα
Αν ένας κλαρινετίστας έπαιζε απλώς από τη μουσική του πιάνου, όλα θα έβγαιναν έναν τόνο πιο χαμηλά, και τα δύο όργανα θα συγκρούονταν. Γι' αυτό η πάρτα του κλαρινέτου γράφεται έναν τόνο πιο ψηλά: όταν το πιάνο παίζει σε C μείζονα, το κλαρινέτο διαβάζει σε D μείζονα, και τα δύο ηχούν τις ίδιες νότες.
Ακούστε και τα δύο. Στο πρώτο, κανείς δεν έκανε μεταφορά. Στο δεύτερο, η πάρτα του κλαρινέτου έχει ξαναγραφτεί, και οι δύο γραμμές ακούγονται σαν μία. (Εδώ και τα δύο μέρη χρησιμοποιούν ήχο πιάνου.)
- Η γραμμή του κλαρινέτου ηχεί έναν τόνο κάτω από το πιάνο.
- Η πάρτα γράφεται σε D, οπότε και τα δύο ηχούν σε C.
Μετατροπία: νέο σπίτι στη μέση
Η μεταφορά μετακινεί ολόκληρο το τραγούδι. Η μετατροπία είναι κάτι άλλο: το τραγούδι αλλάζει την τονικότητα-σπίτι του κάπου στη μέση, και η νέα τονικότητα γίνεται το σπίτι, τουλάχιστον για λίγο.
Ένα πολύ απλό είδος είναι συνηθισμένο στα ποπ τραγούδια: κοντά στο τέλος, η μουσική πηδά ένα ημιτόνιο ή έναν τόνο πιο ψηλά χωρίς καμία προειδοποίηση, και η μελωδία ξαναέρχεται στη νέα τονικότητα. Είναι σαν να ανεβαίνετε ένα σκαλοπάτι ακόμη: η ίδια μελωδία ξαφνικά ακούγεται πιο φωτεινή.
- Η μελωδία δύο φορές σε C μείζονα.
- Τη δεύτερη φορά πηδά στη D♭ μείζονα.
- Τη δεύτερη φορά πηδά στη D μείζονα.
Δοκιμάστε: την επόμενη φορά που θα ακούσετε ένα τραγούδι, προσέξτε κοντά στο τέλος μια στιγμή όπου όλα ξαφνικά ανεβαίνουν λίγο πιο ψηλά.
Ήπιες μετατροπίες σε γειτονικές τονικότητες
Πολλά κομμάτια αλλάζουν τονικότητα πιο ήπια, σε μια διπλανή τονικότητα. Μια πολύ συνηθισμένη κίνηση είναι προς την τονικότητα της δεσπόζουσας, την τονικότητα πάνω στην πέμπτη νότα (από C μείζονα σε G μείζονα). Μια άλλη είναι προς τη σχετική ελάσσονα ή μείζονα, τη «δίδυμη» που έχει τις ίδιες διέσεις ή υφέσεις (από C μείζονα σε A ελάσσονα). Στον κύκλο των πεμπτών αυτές οι τονικότητες βρίσκονται η μία δίπλα στην άλλη.
Το κόλπο είναι μια κοινή συγχορδία (συγχορδία-γέφυρα), μια συγχορδία που ανήκει και στις δύο τονικότητες. Η A ελάσσονα υπάρχει και στη C μείζονα και στη G μείζονα, οπότε η μουσική μπορεί να περάσει από αυτήν στη G· μετά η νέα νότα F♯ λέει στο αυτί σας ότι έφτασε. Στο δεύτερο παράδειγμα, η F μείζονα (που υπάρχει και στη C μείζονα και στη A ελάσσονα) οδηγεί στην E μείζονα, της οποίας το G♯ δείχνει το νέο σπίτι, την A ελάσσονα.
- Μέσα από A ελάσσονα και D7 σε νέο σπίτι στο G.
- Μέσα από F και E μείζονα σε νέο σπίτι στην A ελάσσονα.
Ήχος πιάνου: Salamander Grand Piano, του Alexander Holm (άδεια CC BY 3.0).