Ο κύκλος των πεμπτών, εξηγημένος σαν ρολόι

Δώδεκα τονικότητες σε ένα ρολόι

Το C βρίσκεται στην κορυφή, εκεί που είναι οι 12. Κάθε θέση δεξιόστροφα ανεβαίνει μια καθαρή πέμπτη (επτά ημιτόνια): C, G, D, A, E, B, μετά F♯ και ούτω καθεξής. Κάθε θέση προς την άλλη μεριά κατεβαίνει μια πέμπτη: C, F, B♭, E♭ και ούτω καθεξής.

Μετά από δώδεκα κινήσεις είστε πάλι στο C. Είναι σαν μια μαγική σκάλα που ανεβαίνει συνέχεια και παρ’ όλα αυτά σας φέρνει πίσω εκεί που ξεκινήσατε: αδύνατο για αληθινές σκάλες, αλλά αλήθεια για τα ονόματα των νοτών.

Μία δίεση ή ύφεση παραπάνω σε κάθε θέση

Ο οπλισμός είναι η ομάδα από διέσεις ή υφέσεις που γράφεται στην αρχή κάθε πενταγράμμου. Σας λέει ποιες νότες μένουν με δίεση ή ύφεση σε όλο το κομμάτι, ώστε να μη χρειάζεται να γράφονται σε κάθε νότα.

Η Ντο μείζονα δεν έχει ούτε διέσεις ούτε υφέσεις. Κάθε θέση δεξιόστροφα προσθέτει μία δίεση: η Σολ μείζονα (G) έχει μία, η Ρε μείζονα (D) δύο, η Λα μείζονα (A) τρεις. Κάθε θέση αριστερόστροφα προσθέτει μία ύφεση: η Φα μείζονα (F) έχει μία ύφεση, η Σι ύφεση μείζονα (B♭) δύο, η Μι ύφεση μείζονα (E♭) τρεις.

Όπως προσθέτουμε ένα κεράκι στην τούρτα γενεθλίων κάθε χρόνο, έτσι και εδώ ο αριθμός μεγαλώνει ακριβώς κατά ένα κάθε φορά. Άρα, αν ξέρετε πού βρίσκεται μια τονικότητα, ξέρετε πόσες διέσεις ή υφέσεις έχει χωρίς να αποστηθίσετε λίστα.

Στο κάτω μέρος του κύκλου, τρεις τονικότητες έχουν δύο ονόματα που ακούγονται ίδια: B και C♭, F♯ και G♭, C♯ και D♭. Η μία γράφεται με διέσεις και η άλλη με υφέσεις.

Η σειρά των διέσεων και των υφέσεων

Οι διέσεις προστίθενται πάντα με την ίδια σειρά: F♯ C♯ G♯ D♯ A♯ E♯ B♯. Οι υφέσεις έρχονται με την αντίθετη σειρά: B♭ E♭ A♭ D♭ G♭ C♭ F♭. Προσέξτε ότι η σειρά των υφέσεων είναι η σειρά των διέσεων διαβασμένη ανάποδα.

Στα ωδεία τη σειρά τη μαθαίνουμε συνήθως λέγοντάς τη με τις συλλαβές: οι διέσεις είναι «Φα, Ντο, Σολ, Ρε, Λα, Μι, Σι» και οι υφέσεις, ανάποδα, «Σι, Μι, Λα, Ρε, Σολ, Ντο, Φα».

Οι ελάσσονες δίδυμες στο εσωτερικό

Κάθε μείζονα τονικότητα έχει μια ελάσσονα που χρησιμοποιεί ακριβώς τις ίδιες διέσεις ή υφέσεις. Λέγεται σχετική ελάσσονα, η «ελάσσονα δίδυμή» της. Στον κύκλο η ελάσσονα βρίσκεται ακριβώς μέσα από τη μείζονά της: Ντο μείζονα και Λα ελάσσονα, Σολ μείζονα και Μι ελάσσονα, Φα μείζονα και Ρε ελάσσονα.

Για να βρείτε τη σχετική ελάσσονα στο πιάνο, ξεκινήστε από τη νότα της μείζονας και μετρήστε τρία πλήκτρα προς τα κάτω, μαζί με τα μαύρα: C → B → B♭ → A.

Οι γείτονες είναι οι καλύτεροι φίλοι

Μια συγχορδία είναι τρεις ή περισσότερες νότες που παίζονται μαζί. Οι τονικότητες που βρίσκονται η μία δίπλα στην άλλη στον κύκλο έχουν κοινές όλες τις νότες εκτός από μία, γι’ αυτό ακούγονται κοντινές και φιλικές. Γι’ αυτό οι τρεις πιο συνηθισμένες συγχορδίες μιας τονικότητας είναι η ίδια η τονικότητα και οι δύο γείτονές της. Στη Ντο μείζονα είναι οι C, F και G. Οι μουσικοί αριθμούν τις συγχορδίες με λατινικούς αριθμούς, ανάλογα με τη νότα της κλίμακας από την οποία ξεκινούν: η C είναι η 1η νότα της Ντο μείζονας (I), η F η 4η (IV) και η G η 5η (V). Στα ελληνικά βιβλία λέγονται τονική, υποδεσπόζουσα και δεσπόζουσα. Οι κεφαλαίοι αριθμοί σημαίνουν μείζονες συγχορδίες· οι μικροί (ii, iii, vi) ελάσσονες. Χιλιάδες τραγούδια χρησιμοποιούν μόνο τις I, IV και V.

Οι ελάσσονες συγχορδίες ακριβώς μέσα από αυτές τις τρεις (Λα ελάσσονα, Ρε ελάσσονα και Μι ελάσσονα στη Ντο μείζονα) είναι κι αυτές φίλες. Μαζί αυτές οι έξι συγχορδίες καλύπτουν τα περισσότερα τραγούδια για αρχάριους. Πατήστε μια τονικότητα στον κύκλο παραπάνω και παίξτε τις φιλικές της συγχορδίες.

Μεταφορά ενός τραγουδιού σε άλλη τονικότητα

Αν ένα τραγούδι είναι πολύ ψηλό ή πολύ χαμηλό για να το τραγουδήσετε, μπορείτε να μετακινήσετε κάθε συγχορδία τον ίδιο αριθμό θέσεων γύρω από τον κύκλο. Ένα τραγούδι με C, F και G, μετακινημένο μία θέση δεξιόστροφα, γίνεται G, C και D. Το τραγούδι ακούγεται ίδιο, απλώς πιο ψηλά ή πιο χαμηλά, σαν να γυρίσατε έναν διακόπτη πάνω στον κύκλο.

Όλες οι τονικότητες με μια ματιά

Ο πίνακας δείχνει κάθε μείζονα τονικότητα, τις διέσεις ή τις υφέσεις της και την ελάσσονα δίδυμή της.