Basgitaar: onderdelen, klank en hoe je speelt

Maak kennis met de basgitaar

De basgitaar, ook wel elektrische bas genoemd, is een snaarinstrument dat met elektriciteit luider wordt gemaakt. Hij heeft meestal 4 tot 6 dikke snaren. Yamaha legt uit dat hij ontworpen is zodat je het lage bereik van de contrabas kunt spelen zoals je gitaar speelt: tokkelen in plaats van strijken.

De meeste basgitaren hebben 4 snaren, en dat is de gewone keuze voor beginners. Een 5-snarige bas heeft meestal een extra lage B-snaar; een 6-snarige heeft er zowel een lage B als een hoge C bij. De meeste basgitaren hebben fretten, maar fretloze basgitaren hebben een gladde toets, zoals een contrabas of een viool.

De meest gebruikte mensuur (van de topkam tot de brug) is 34 inch, ongeveer 86 cm; 5- en 6-snarige basgitaren hebben vaak 35 inch. Short-scale-basgitaren hebben ongeveer 30 inch (ongeveer 76 cm). De meeste basgitaren hebben een body van massief hout, maar er zijn ook holle en semi-holle basgitaren, plus akoestische basgitaren met element.

Sommige basgitaren zijn passief en hebben geen stroom nodig. Actieve basgitaren hebben wel stroom nodig, meestal van een batterij in het instrument (vaak een 9-voltbatterij), en hebben vaak toonregelaars voor laag, midden en hoog.

Familie

Gitaarfamilie (getokkelde snaren)

Indeling

Elektro-akoestische chordofoon (MIMO 513, ingedeeld zoals de elektrische gitaar)

Klinkend bereik

E1 tot ongeveer G4 (4 snaren, 24 fretten)

Sleutel

Bassleutel

Transpositie

Klinkt een octaaf lager dan genoteerd

Meest gebruikte mensuur

34 inch (ongeveer 86 cm)

De onderdelen van de basgitaar

Bassnaren zijn veel dikker dan gitaarsnaren, omdat ze veel lager gestemd zijn. Dikke snaren trekken hard aan de hals en de body, dus een basgitaar heeft meestal een iets grotere body, een dikkere hals, een langere mensuur en grotere hardware dan een gitaar.

Bassnaren hebben een stalen kern, omwonden met staal- of nikkeldraad. Flatwound-snaren (vlak omwonden) hebben een glad oppervlak en een warme klank; roundwound-snaren (rond omwonden) voelen ruwer aan en klinken helderder.

Sommige onderdelen zitten binnenin of achter het instrument, waar de afbeelding ze niet kan laten zien; hun nummers geven ongeveer aan waar ze zitten.

12345678910

1. 1
   Kop headstock

   Het bredere bovenste uiteinde van de hals, waar de snaren aan de stemmechanieken vastzitten.

2. 2
   Stemmechanieken tuning machines

   Draai eraan om een snaar strakker of losser te zetten; een andere spanning geeft een andere toonhoogte.

3. 3
   Topkam nut

   Een latje met groefjes van hard plastic of bot dat elke snaar naar de hals leidt.

4. 4
   Hals en stelstaaf neck / truss rod

   De lange arm die je vasthoudt; een metalen staaf erin voorkomt dat hij krom trekt of draait.

5. 5
   Toets fretboard

   Een dunne strook hout, bijvoorbeeld palissander, esdoorn of ebben, licht gebogen van links naar rechts.

6. 6
   Fretten frets

   Metalen staafjes die de hals in halve tonen verdelen; de meeste basgitaren hebben er 21, 22 of 24.

7. 7
   Body body

   Houdt alles bij elkaar; goede massieve bodies zijn vaak van els, esdoorn, moerasessen (swamp ash) of mahonie.

8. 8
   Elementen pickups

   Magnetische onderdelen die de trilling van de snaar omzetten in een elektrisch signaal; de meeste basgitaren hebben er twee.

9. 9
   Brug en zadels bridge & saddles

   Houden de uiteinden van de snaren vast; met de zadels stel je de snaarhoogte en de zuiverheid hoger op de hals af.

10. 10
    Knoppen en uitgang controls & output jack

    Knoppen voor volume en klank; een kabel uit de jack-uitgang brengt het signaal naar de versterker.

Waar de klank vandaan komt

Als je een snaar tokkelt, zwaait hij heel snel heen en weer. Een langere, zwaardere of slappere snaar trilt langzamer en geeft een lagere toon. Denk aan een springtouw: een lang, zwaar touw zwaait langzaam rond, terwijl een kort, strak touw snel rondzwiept.

Een basgitaar heeft geen holle kast nodig om luid te worden. Elk element is een magneet met een spoel van heel dun draad eromheen. De stalen of nikkelen snaar is magnetisch, dus als hij beweegt, verandert hij het magnetisme door de spoel, en dat maakt een piepkleine elektrische spanning die precies in de maat met de snaar heen en weer gaat. Het werkt een beetje zoals een fietsdynamo, waarbij een magneet die dicht bij een spoel beweegt stroom opwekt. De kabel brengt dit signaal naar de versterker, die het luid maakt.

Een single-coil-element kan ook brom opvangen van het stroomnet in de buurt. Een humbucker gebruikt twee spoelen die in tegengestelde richting zijn gewikkeld, zodat de brom wordt opgeheven. Een split-coil-element heeft twee aparte helften, waarvan één met omgekeerde polariteit: het klinkt bijna als een single-coil maar blijft stil zoals een humbucker.

Waar je tokkelt, verandert de klank. Tokkelen in het midden van de snaar geeft (in een vereenvoudigd model) minder hoge boventonen en een ronde klank; tokkelen dichter bij de brug geeft meer hoge boventonen en klinkt helderder. Elementen werken op dezelfde manier: een element dicht bij de hals klinkt rond en diep, een element dicht bij de brug klinkt scherper. Het is als ‘oe’ zeggen in plaats van ‘ie’, met dezelfde stem.

Probeer het: span een elastiekje over een open doos. Tokkel het in het midden, en dan vlak naast de rand. In het midden klinkt het ronder; bij de rand dunner en helderder. Druk het elastiekje daarna halverwege in en tokkel opnieuw: het kortere stuk klinkt hoger.

Zo speel je

Als je staat, draag dan een draagband zodat de bas stevig in de goede speelhouding blijft, en controleer of de band goed vastzit. Eén hand tokkelt de snaren; de andere drukt de snaren tegen de fretten. (Een rechtshandige speler tokkelt meestal met de rechterhand.)

Er zijn drie hoofdmanieren om de snaar te laten klinken. Tokkelen met de vingers komt het meest voor, en de meeste spelers beginnen met wijsvinger en middelvinger; het geeft veel variatie in volume en klank. Een plectrum maakt het begin van elke toon helderder en wat ruwer, en Paul McCartney, Duff McKagan en David Ellefson zijn enkele spelers die er een gebruiken. Slap (met de zijkant van je duim op een snaar slaan, vlak bij het onderste eind van de hals) en pop (een snaar met je wijsvinger omhoogtrekken en loslaten) klinken helderder en slagwerkachtiger dan gewoon tokkelen.

Om de toonhoogte te veranderen, druk je een andere fret of een andere snaar in; elke fret is een halve toon hoger. Ook de grijphand kan zelf tonen maken: bij een hammer-on hamert een vinger op de snaar om een nieuwe toon te laten klinken zonder te tokkelen. Bij een slide glijdt de vinger over de snaar terwijl hij die indrukt. Als je de snaar vlak boven de 12e fret licht aanraakt, zonder hem in te drukken, en dan tokkelt, krijg je een klokachtig natuurlijk flageolet.

In een band vormen bas en drums de ritmesectie, dus de bas moet goed ‘vastklikken’ met de drums. Een goed eerste patroon is een lage grondtoon samen met de basdrum, en de grondtoon een octaaf hoger samen met de snaredrum. Een walking bass verbindt de grondtonen van de akkoorden met doorgangsnoten, een stijl uit de blues en de jazz. Een baspartij is ‘zuiniger’ dan een gitaarpartij: laat fills de groove niet onderbreken, en veel goede fills komen uit op de grondtoon op tel één van de volgende maat.

• Losse snaarTokkel zonder een fret in te drukken: de hele snaar trilt, van de topkam tot de brug. Dit is de laagste snaar, E1.
• Een toon grijpenEerst de losse G-snaar, dan dezelfde snaar ingedrukt op de 14e fret: het trillende deel is korter, dus de toon is 14 halve tonen hoger (A3).
• Van snaar wisselenGa van de A-snaar naar de D-snaar: elke volgende snaar is een reine kwart hoger.

Bereik en notatie

Bas wordt genoteerd in de bassleutel, maar klinkt een octaaf lager dan genoteerd, net als de contrabas. De noot op de eerste hulplijn onder de bassleutelbalk is bijvoorbeeld E2, maar de losse E-snaar klinkt eigenlijk als E1.

De standaardstemming is E–A–D–G, een octaaf onder de vier laagste snaren van een gitaar, dus de echte toonhoogtes zijn E1 (ongeveer 41,2 Hz), A1 (55 Hz), D2 (ongeveer 73,4 Hz) en G2 (98 Hz). Elke snaar ligt een reine kwart boven de snaar eronder.

Omdat elke fret er een halve toon bij doet, hangt de hoogste toon af van hoeveel fretten de hals heeft: 20 fretten komen tot D♯4, 21 fretten tot E4, 22 fretten tot F4 en 24 fretten tot G4. Een 5-snarige bas met een lage B gaat omlaag tot B0 (ongeveer 30,9 Hz). Op een 6-snarige bas is de hoge C-snaar C3 (berekend als een reine kwart boven G2). De diepste tonen hoor je duidelijker via een koptelefoon of grotere luidsprekers.

Luisteren

• De vier losse snaren, E1 A1 D2 G2Van laag naar hoog; let erop dat elke stap even groot is: een reine kwart.
• De laagste toon, E1Ongeveer 41 trillingen per seconde. Gebruik een koptelefoon of een grotere luidspreker om hem duidelijk te horen.
• A1 en A3: twee octaven uit elkaarA1 trilt 55 keer per seconde, A3 220 keer: vier keer zo snel, en toch hebben ze dezelfde nootnaam.

Geschiedenis en familie

De contrabas is groot en lastig mee te nemen, en in bands die steeds luider werden, met koperblazers, drumstellen en elektrische gitaren, was hij steeds moeilijker te horen. In de jaren 1930 bedacht de Amerikaanse muzikant en uitvinder Paul Tutmarc een elektrische bas. Zijn Audiovox Model 736 kwam halverwege de jaren 1930 (rond 1935–1936) in de verkoop: hij had een massieve body van zwart walnotenhout, vier snaren, één element en 16 fretten, waardoor zuiver spelen makkelijker werd.

In oktober 1951 begon Fender met het maken van Leo Fenders Precision Bass, de eerste commercieel succesvolle elektrische basgitaar. Hij had een vlakke body van essen, een hals uit één stuk esdoorn met 20 fretten, één element en een mensuur van 34 inch, waar Leo Fender na lang experimenteren op uitkwam. Volgens Fender gaf hij bassisten iets wat de contrabas miste: de precisie van fretten, plus het volume van versterking. De bassist in de band van Lionel Hampton was een van de eersten die hem bespeelde; in het voorjaar van 1952 in New York hoorde criticus Leonard Feather naar eigen zeggen ‘een bas, maar zag hij geen bassist’. In 1957 kreeg hij een split-coil-element en een nieuwe kop, een ontwerp dat nog steeds wordt gebruikt.

Er volgden meer basgitaren: de Gibson Electric Bass met korte mensuur (1953), die je zelfs rechtop op een pin kon zetten; de Fender Jazz Bass (1960) met een slankere hals en twee elementen; Fenders eerste vijfsnarige bas, de Bass V (1965), waarvan de vijfde snaar een hoge C was; en de Ampeg AUB-1 (1966), een van de eerste fretloze basgitaren die voor de verkoop werden gemaakt. Bekende spelers zijn onder anderen James Jamerson, Paul McCartney, Jaco Pastorius (fretloos), Carol Kaye en Larry Graham, aan wie vaak de uitvinding van het slappen wordt toegeschreven.

Naaste verwanten zijn de contrabas (dezelfde stemming, en je kunt hem strijken), de elektrische gitaar (dezelfde soort magnetische elementen; de vier snaren van de bas liggen een octaaf onder de vier laagste van de gitaar) en de akoestische basgitaar met element.

1. ca. 1935–1936
   Paul Tutmarcs Audiovox Model 736 komt in de verkoop
2. 1951
   Fender Precision Bass: de eerste commercieel succesvolle elektrische basgitaar
3. 1953
   Gibson Electric Bass, een vioolvormige bas met korte mensuur
4. 1957
   De Precision Bass krijgt een split-coil-element
5. 1960
   Fender Jazz Bass, met twee elementen
6. 1965
   Fender Bass V, Fenders eerste vijfsnarige bas (hoge C)
7. 1966
   Ampeg AUB-1, een van de eerste fretloze basgitaren die voor de verkoop werden gemaakt

Beginnen en onderhoud

Bepaal je budget en wat je wilt spelen, en koop dan de beste bas die je kunt betalen: op een goed instrument leer je makkelijker. Yamaha en Fender raden allebei aan om met 4 snaren te beginnen, en Yamaha raadt fretten aan, omdat zuiver spelen op een fretloze bas moeilijker is. Ben je jong of heb je kleine handen, probeer dan een short-scale-bas van ongeveer 30 inch. De vorm van de hals verandert de klank niet, alleen hoe hij aanvoelt, dus houd er een paar vast voordat je kiest.

Naast de bas heb je een draagband, een kabel, een versterker en een elektronisch stemapparaat nodig. Een elektrische bas heeft een versterker nodig om je zijn echte klank te laten horen.

Staan de snaren te hoog, dan is de bas moeilijk te bespelen; te laag en je krijgt een zoemend, metalig geluid. Zoemen kan ook komen van een fret die omhoogstaat of van een hals die bol is gaan staan: de snaarhoogte kun je zelf instellen, maar die twee zijn werk voor een reparatiewerkplaats. Als tonen hoog op de hals vals klinken, vergelijk dan het flageolet op de 12e fret met de ingedrukte toon op de 12e fret, en stel het zadel bij (volg je handleiding, of vraag het in een winkel als je het niet zeker weet).

• Houd de bas uit direct zonlicht, weg van hitte en vocht, en laat hem nooit in de auto liggen.
• Veeg na het spelen de snaren, hals en brug af met een pluisvrije doek. Maak hem schoon met een zachte doek; gebruik geen verdunners, oplosmiddelen, schoonmaakvloeistoffen of chemische vochtige doekjes.
• Als je niet speelt, zet hem dan op een stevige standaard of in zijn koffer; de meeste gebroken halzen komen door vallen of stoten.
• Vervang de snaren één voor één en stem elke nieuwe snaar voordat je verdergaat, omdat de hals onder veel spanning staat.
• Voordat je een oude snaar doorknipt, draai je hem eerst goed los: als de spanning plotseling wegvalt, kan dat de hals beschadigen. Houd je gezicht weg als je snaren vervangt of afstelt, want een snaar kan knappen.
• Ga met een vinger langs de onderkant van elke snaar: voel je vuil, roest of platte plekken die de fretten erin hebben gesleten, of komt de snaar niet meer op toonhoogte, dan is het tijd om hem te vervangen.
• Een actieve bas werkt op een batterij, dus houd die in de gaten, en haal de batterij eruit als je lange tijd niet speelt. Een passieve bas heeft er geen nodig.
• Het afstellen van de stelstaaf laat je het best over aan een winkel als je het nog nooit hebt gedaan.

Ontdek meer

• SnaarinstrumentenEen snaar maakt geluid als hij trilt. Leer hoe de vioolfamilie, gitaren en harpen werken, en waarom een snaar indrukken de toon verandert.
• VioolMaak kennis met de viool: de snaren G D A E, hoe een strijkstok met hars een snaar laat zingen, spelen, bereik vanaf G3.
• CelloDe lage, warme stem van de vioolfamilie: hoe de strijkstok een snaar laat zingen, hoe je zit, en de snaren C G D A.
• Akoestische gitaarKlassieke gitaar met nylonsnaren en westerngitaar met staalsnaren: onderdelen, klank, spelen en de verschillen.
• Elektrische gitaarEen elektrische gitaar maakt van snaartrillingen stroom voor een versterker. Zo werken elementen en ontstaat vervorming.
• UkeleleEen gitaartje met vier snaren uit Madeira en Hawaï: de onderdelen, waarom G hoger is dan C, en je eerste akkoord.