Kết cấu: các đường nhạc được đan vào nhau thế nào
Nhìn kỹ một chiếc khăn quàng, bạn sẽ thấy nó được dệt từ rất nhiều sợi. Âm nhạc cũng được dệt, từ những đường nốt nhạc. Kết cấu là từ chỉ có bao nhiêu đường nhạc và chúng khớp với nhau thế nào. Trong bài này, bạn sẽ nghe một đường nhạc đơn độc, một đường nhạc với hợp âm, và nhiều đường nhạc mỗi đường đi theo lối riêng.
Trong bài này
Những sợi âm thanh
Một đường nhạc là một chuỗi nốt, nốt này sau nốt kia, như giai điệu bạn ngân nga. Kết cấu đặt ra hai câu hỏi: có bao nhiêu đường nhạc đang vang lên, và chúng hòa hợp với nhau thế nào? Tất cả cùng hát một giai điệu, một đường dẫn dắt còn các đường khác hỗ trợ, hay mỗi đường có giai điệu riêng?
Nhạc sĩ dùng ba tên chính cho việc này: đơn âm (monophony), chủ điệu (homophony) và phức điệu (polyphony). Các từ quốc tế này đến từ tiếng Hy Lạp. Mono nghĩa là một, homo nghĩa là giống nhau, poly nghĩa là nhiều, còn phony nghĩa là âm thanh.
Một đường nhạc: đơn âm
Đơn âm là một giai điệu duy nhất không có gì bên dưới: không hợp âm, không đường nhạc thứ hai. Một người ngân nga là đơn âm. Cả một đám đông cùng hát một giai điệu cũng là đơn âm, kể cả khi nam và nữ hát cách nhau một quãng tám, vì đó vẫn là một đường nhạc.
Thánh ca Gregorian, lối hát trong nhà thờ thời Trung Cổ, là một ví dụ nổi tiếng: mọi người hát cùng một giai điệu, thường không có nhạc cụ (xem bài Âm nhạc sơ khai).
Còn có một người anh em gần gũi gọi là dị điệu (heterophony): nhiều nhạc công chơi cùng một giai điệu cùng lúc, nhưng mỗi người tô điểm nó một chút khác nhau. Nhiều phong cách truyền thống hoạt động theo cách này, ví dụ gamelan của Indonesia và nhạc cổ điển Ả Rập.
- Một giai điệu chậm, không có gì bên dưới.
- Cùng giai điệu đó được nhân đôi thấp hơn một quãng tám: vẫn là một đường nhạc.
Giai điệu có người giúp: chủ điệu
Chủ điệu nghĩa là một giai điệu chính với các bè khác nâng đỡ nó. Hầu hết bài hát bạn nghe đều như vậy: ca sĩ hát giai điệu, còn guitar hoặc piano chơi hợp âm bên dưới. Các hợp âm đi theo giai điệu, nhưng không có giai điệu riêng.
Còn có một kiểu thứ hai: tất cả các bè đi cùng một tiết tấu, như dàn hợp xướng cùng hát một bài thánh ca từng chữ một. Bè trên cùng là giai điệu, còn các bè bên dưới biến mỗi nốt thành một hợp âm.
- Giai điệu ở trên, hợp âm nhẹ ở mỗi phách bên dưới.
- Bốn bè, một tiết tấu: mọi nốt đổi cùng một lúc.
Nhiều giai điệu cùng lúc: phức điệu
Trong phức điệu có hai đường nhạc trở lên, và mỗi đường là một giai điệu thật sự. Chúng không di chuyển cùng một lúc: đường này đi khi đường kia giữ một nốt dài, đường này đi lên khi đường kia đi xuống. Bạn có thể hát riêng bất kỳ đường nào và nó vẫn có nghĩa.
Hãy so sánh hai nút bên dưới. Giai điệu ở trên giống hệt nhau cả hai lần. Lần đầu, các hợp âm nâng đỡ nó từ bên dưới. Lần sau, một giai điệu thứ hai đi dạo bên dưới và trở nên bận rộn mỗi khi giai điệu trên dừng ở một nốt dài. Johann Sebastian Bach là bậc thầy của lối viết này (xem bài Bach).
- Giai điệu với các hợp âm đơn giản: chủ điệu.
- Một đường nhạc thứ hai ở bè trầm di chuyển khi bè trên đứng yên.
Đi theo người dẫn đầu: canon và hát đuổi
Cách dễ nhất để tạo phức điệu là bắt chước. Trong canon, một bè bắt đầu một giai điệu và một bè khác bắt đầu đúng giai điệu ấy muộn hơn một chút, như tiếng vọng cứ vang mãi. Bè đầu tiên dẫn đầu; các bè khác đi theo.
Hát đuổi (hát vòng) là một kiểu canon mà mọi người hát cùng một giai điệu và khi hết lại quay về đầu, nên có thể hát vòng mãi không dứt. Frère Jacques là một bài hát đuổi nổi tiếng, thường hát bốn bè. Không ai biết chắc ai đã viết nó; giai điệu này đã được ghi lại ở Pháp khoảng năm 1780, và ngày nay ai cũng được tự do sử dụng. Ở Việt Nam, giai điệu này quen thuộc với lời “Kìa con bướm vàng”.
Trong phần minh họa, mỗi bè mới vào sau bè trước hai ô nhịp. Các bè cách nhau một quãng tám để bạn theo dõi được từng bè.
- Frère Jacques chỉ do một bè hát.
- Cùng giai điệu đó, với bè thứ hai và thứ ba theo sau.
Thử xem: hát “Kìa con bướm vàng” và nhờ một người bạn bắt đầu hát lại từ đầu khi bạn hát đến chữ “Xòe đôi cánh”. Hai bạn vừa tạo ra một bài hát đuổi.
Hai cách nghĩ: hòa âm và đối âm
Bạn có thể nhìn cùng một bản nhạc theo hai hướng. Nghĩ theo hòa âm là nhìn từ trên xuống dưới: những nốt nào đang vang lên cùng lúc, và chúng tạo thành hợp âm nào? Nghĩ theo đối âm là nhìn từ trái sang phải: mỗi đường nhạc di chuyển thế nào, và nó có còn nghe như một giai điệu riêng khi đứng cạnh các đường khác không?
Từ đối âm (counterpoint) đến từ tiếng Latin punctus contra punctum, “điểm đối điểm”, tức là nốt đối nốt. Một trong những lời khuyên lâu đời nhất của nó: khi một đường đi lên, hãy để đường kia đi xuống. Các đường đi ngược chiều nhau dễ được nghe thành hai. Các đường cùng đi một hướng, cách nhau một hai quãng tám, sẽ hòa thành một đường dày hơn.
Âm nhạc hay dùng cả hai cách cùng lúc. Ngay cả trong canon, các đường nhạc cũng phải tạo nên hợp âm dễ nghe ở chỗ chúng gặp nhau, và ngay cả hợp âm đơn giản cũng nghe hay hơn khi mỗi bè di chuyển êm ái.
- Hai đường cách nhau hai quãng tám: nghe như một.
- Một đường leo lên khi đường kia đi xuống: bạn nghe thấy hai.
Lắng nghe kết cấu
Kết cấu có thể thay đổi ngay trong một bản nhạc. Một bài hát có thể mở đầu bằng một giọng đơn độc, thêm hợp âm, rồi sau đó đưa vào một giai điệu thứ hai. Thay đổi kết cấu là một cách đơn giản để âm nhạc lớn dần mà không cần đổi giai điệu.
Ví dụ ngắn bên dưới làm cả ba điều trong bốn ô nhịp: một đường nhạc đơn độc, rồi giai điệu với hợp âm, rồi giai điệu với một giai điệu thứ hai.
- Ô nhịp 1 đơn độc, ô nhịp 2 có hợp âm, ô nhịp 3–4 có giai điệu thứ hai.
Thử xem: lần tới khi nghe một bài hát, hãy đếm xem bạn nghe được bao nhiêu đường nhạc ở đầu, ở giữa và ở cuối.
Tiếng piano: Salamander Grand Piano của Alexander Holm (CC BY 3.0).