Tiết tấu: mỗi âm thanh kéo dài bao lâu

Phách: nhịp tim của âm nhạc

Hãy gõ chân theo một bài hát bạn thích. Những tiếng gõ đều đặn ấy chính là phách. Phách giống như nhịp tim hay bước chân khi đi bộ: đều đặn, cái này nối tiếp cái kia, không vội và không chậm lại.

Phách đi nhanh hay chậm gọi là nhịp độ (tempo). Ta đếm nhịp độ bằng số phách mỗi phút, viết là BPM. Ở 60 BPM, mỗi giây có một phách, như tiếng đồng hồ tích tắc. Ở 120 BPM, mỗi giây có hai phách, như khi bạn đi bộ nhanh. Máy đếm nhịp Sowlea kêu một tiếng ở mỗi phách để bạn nghe được.

Độ dài của một nốt được đo bằng số phách. Có nốt kéo dài một phách, có nốt dài hơn, có nốt ngắn hơn. Tiết tấu chỉ là vậy: độ dài của âm thanh và sự im lặng, đo theo một phách đều.

Thử xem: vỗ tay bốn tiếng thật chậm và đều. Giữ khoảng cách giữa các tiếng luôn bằng nhau. Đó là một phách đều.

Hình nốt: cắt chiếc bánh

Hãy tưởng tượng một chiếc bánh nguyên cái kéo dài bốn phách. Nốt tròn là cả chiếc bánh: bạn đánh một âm và để nó ngân bốn phách. (Trong hầu hết bài hát, nốt đen là một phách, nên người ta thường đếm như vậy.)

Cắt chiếc bánh làm đôi, bạn có hai nốt trắng. Chiếc bánh không to ra: hai nốt trắng dài bằng một nốt tròn. Mỗi nốt trắng kéo dài hai phách. Cắt mỗi nửa làm đôi, bạn có bốn nốt đen. Mỗi nốt đen kéo dài một phách, và đây là độ dài mà hầu hết bài hát coi là “một phách”. Cắt thêm lần nữa ta được nốt móc đơn, mỗi nốt nửa phách, và lần nữa ta được nốt móc kép, mỗi nốt một phần tư phách.

Vậy mỗi nhát cắt làm nốt ngắn đi một nửa. Hình dạng nốt cho biết độ dài: đầu nốt rỗng nghĩa là nốt dài (nốt tròn và nốt trắng), đầu nốt đặc nghĩa là nốt ngắn hơn, và mỗi cái móc ở đuôi nốt (hoặc mỗi gạch nối các nốt với nhau) lại làm nốt ngắn đi một nửa. Nốt móc đơn có một móc hoặc một gạch nối, nốt móc kép có hai.

1. 𝅝
   Nốt trònDấu lặng: 𝄻 Dấu lặng tròn
   Số phách: 4
   Phát
2. 𝅗𝅥
   Nốt trắngDấu lặng: 𝄼 Dấu lặng trắng
   Số phách: 2
   Phát
3. 𝅘𝅥
   Nốt đenDấu lặng: 𝄽 Dấu lặng đen
   Số phách: 1
   Phát
4. 𝅘𝅥𝅮
   Nốt móc đơnDấu lặng: 𝄾 Dấu lặng móc đơn
   Số phách: ½
   Phát
5. 𝅘𝅥𝅯
   Nốt móc képDấu lặng: 𝄿 Dấu lặng móc kép
   Số phách: ¼
   Phát

Phát ở tốc độ 80 phách mỗi phút.

Tên gọi mỗi nơi một khác. Ở Việt Nam ta gọi là nốt tròn, nốt trắng, nốt đen, nốt móc đơn, nốt móc kép. Trong sách và ứng dụng tiếng Anh bạn sẽ gặp whole, half, quarter, eighth note (nghĩa là “nguyên, một nửa, một phần tư, một phần tám”) và ở Anh còn có semibreve, minim, crotchet, quaver. Độ dài của chúng giống hệt nhau.

Thử xem: bấm Phát ở từng hàng và đếm to số phách trong lúc âm thanh vang lên.

Dấu lặng: im lặng cũng được tính

Âm nhạc không chỉ có âm thanh. Sự im lặng cũng là một phần của tiết tấu, như quãng nghỉ giữa các từ khi bạn nói. Dấu lặng là ký hiệu có nghĩa là “hãy im lặng trong từng ấy lâu”.

Mỗi độ dài nốt đều có dấu lặng riêng với số phách bằng nhau. Dấu lặng đen là một phách im lặng, dấu lặng móc đơn là nửa phách im lặng, và cứ thế. Bảng ở trên cho thấy mỗi dấu lặng nằm cạnh nốt của nó.

Dấu lặng không phải là lỗi, cũng không phải khoảng trống để vội vàng lướt qua. Hãy đếm nó như một nốt và vẫn giữ phách chạy trong đầu. Bấm các nút bên dưới và lắng nghe sự im lặng.

1. Bốn phách đều đặn
   𝅘𝅥𝅘𝅥𝅘𝅥𝅘𝅥
   Phát
2. Lặng ở phách thứ ba
   𝅘𝅥𝅘𝅥𝄽𝅘𝅥
   Phát
3. Lặng trước, rồi ba nốt
   𝄽𝅘𝅥𝅘𝅥𝅘𝅥
   Phát
4. Âm thanh nằm giữa các phách
   𝄾𝅘𝅥𝅮𝄾𝅘𝅥𝅮𝄾𝅘𝅥𝅮𝄾𝅘𝅥𝅮
   Phát

Phát ở tốc độ 80 phách mỗi phút.

Thử xem: vỗ tay theo “Lặng ở phách thứ ba”. Ở phách im lặng, thay vì vỗ tay, hãy mở rộng hai bàn tay.

Chấm dôi và dấu nối: dài thêm một chút

Một dấu chấm ngay sau nốt, gọi là chấm dôi, cộng thêm nửa độ dài của chính nốt đó. Nốt trắng dài hai phách; khi có chấm dôi thì dài 2 + 1 = 3 phách. Nốt đen dài một phách; khi có chấm dôi thì dài 1 + ½ = 1½ phách.

Dấu nối là một đường cong nối hai nốt có cùng cao độ. Bạn đánh nốt đầu và cứ giữ âm qua nốt thứ hai mà không đánh lại. Nốt trắng nối với nốt đen dài 2 + 1 = 3 phách, bằng một nốt trắng có chấm dôi.

Vì sao cần cả hai? Dấu nối có thể nối các nốt qua vạch nhịp (ô nhịp là những ô nhỏ mà âm nhạc được chia ra), còn chấm dôi thì không làm được.

1. 𝅗𝅥
   Nốt trắng
   Số phách: 2
   Phát
2. 𝅗𝅥𝅭
   Nốt trắng có chấm dôi
   Số phách: 3
   Phát
3. 𝅘𝅥
   Nốt đen
   Số phách: 1
   Phát
4. 𝅘𝅥𝅭
   Nốt đen có chấm dôi
   Số phách: 1½
   Phát
5. 𝅗𝅥𝅘𝅥
   Nốt trắng nối với nốt đen
   Số phách: 3
   Phát

Phát ở tốc độ 80 phách mỗi phút.

Cách đếm tiết tấu

Các nhạc sĩ đếm phách thành tiếng: 1 2 3 4. Nốt đen rơi đúng vào các con số.

Nốt móc đơn có hai nốt trong một phách, nên ta chen chữ “và” vào giữa các số: 1 và 2 và 3 và 4 và. Nốt móc kép có bốn nốt trong một phách: 1 e và a 2 e và a 3 e và a 4 e và a. (“e” và “a” chỉ là âm tiết để đếm.)

Hãy đếm to và gõ theo. Giọng nói giữ phách đều trong khi bàn tay đánh các nốt. Khi đã thấy dễ, hãy luyện với máy đếm nhịp Sowlea ở nhịp độ chậm.

1. 𝅘𝅥
   Nốt đen1 2 3 4
   Số phách: 1
   Phát
2. 𝅘𝅥𝅮
   Nốt móc đơn1 và 2 và 3 và 4 và
   Số phách: ½
   Phát
3. 𝅘𝅥𝅯
   Nốt móc kép1 e và a 2 e và a 3 e và a 4 e và a
   Số phách: ¼
   Phát

Phát ở tốc độ 80 phách mỗi phút.

Câu đố nhỏ: mấy phách?

Hãy nhìn nốt hoặc dấu lặng. Nó kéo dài mấy phách?