Gam: cầu thang của các nốt

Gam là một công thức các bước

Hãy nghĩ gam như một cầu thang có bậc cao, bậc thấp. Bậc cao là một cung (1), bậc thấp là nửa cung (½).

Gam trưởng, gam nghe như Đô Rê Mi Fa Son La Si Đô, luôn dùng công thức này: 1 1 ½ 1 1 1 ½. Bắt đầu từ C và làm theo, bạn chỉ chơi các phím trắng: C D E F G A B C.

Bắt đầu cùng công thức đó từ G, một phím đen sẽ lẻn vào: G A B C D E F♯ G. Vì sao là F♯ mà không phải F? Từ nốt thứ 6 là E, công thức cần đi một cung, nhưng từ E lên F chỉ có nửa cung, chưa đủ xa, nên ta đi lên thêm nửa cung nữa thành F♯. Rồi từ F♯ lên G vừa đúng nửa cung cuối cùng. Vậy một gam có phải gam trưởng hay không là do nó có đi đúng công thức hay không, chứ không phải do bắt đầu từ nốt nào: bắt đầu từ C hay từ G, cứ làm theo công thức thì cả hai đều nghe là gam trưởng.

Trưởng và thứ: trời nắng và trời mây

Gam thứ tự nhiên dùng một công thức khác: 1 ½ 1 1 ½ 1 1. Bắt đầu từ A, bạn lại chỉ chơi phím trắng: A B C D E F G A. Nhiều người nghe giọng trưởng như trời nắng, giọng thứ như trời mây hoặc đang suy tư.

Một bài hát dùng chủ yếu các nốt của gam C trưởng và nghe trọn vẹn khi kết thúc ở C thì ở “giọng C trưởng” (Đô trưởng). C trưởng và A thứ (La thứ) dùng đúng bảy nốt giống nhau; chỉ khác nốt mà mỗi giọng coi là nhà. Nhạc sĩ gọi chúng là hai giọng song song (A thứ là giọng thứ song song của C trưởng), hơi giống cặp song sinh dùng chung một tủ quần áo.

Tra cứu gam

Chọn một nốt bắt đầu và một loại gam. Bạn sẽ thấy các nốt, công thức các bước và vị trí của nó trên đàn piano. Nhấn “Phát đi lên” hoặc “Phát đi xuống” để nghe.

Mỗi gam hợp với điều gì

Gam trưởng

Tươi sáng và vui vẻ. Đây là gam Đô Rê Mi, dùng trong hầu hết bài hát thiếu nhi và nhạc pop.

Gam thứ tự nhiên

Tối hơn và trầm tư. Gam thứ thông dụng hằng ngày (còn gọi là điệu thức Aeolian).

Gam thứ hòa âm

Gam thứ tự nhiên với nốt thứ 7 nâng lên nửa cung. Điều đó tạo một khoảng trống lớn ba nửa cung giữa nốt thứ 6 và thứ 7, nghe hơi lạ tai và đầy kịch tính.

Gam thứ giai điệu

Gam thứ có nốt thứ 6 và thứ 7 được nâng lên khi đi lên, hát rất trơn tru. Trong nhạc cổ điển, khi đi xuống nó thường trở lại gam thứ tự nhiên.

Ngũ cung trưởng

Năm nốt thân thiện, không có nửa cung. Rất khó làm nó nghe sai.

Ngũ cung thứ

Năm nốt nghe rất hay khi chơi solo rock và blues trên guitar.

Blues

Gam ngũ cung thứ thêm một “nốt blue”, tạo màu sắc ngầu và hơi gai góc.

Dorian

Một điệu thức nghe như giọng thứ, nhưng nốt thứ 6 cao hơn gam thứ tự nhiên nửa cung, nên sáng hơn. Thường gặp trong jazz, funk và nhạc dân gian.

Phrygian

Một điệu thức thứ có nửa cung ngay sau nốt đầu tiên, mang hương vị Tây Ban Nha hay flamenco.

Lydian

Một điệu thức trưởng có nốt thứ 4 được nâng lên. Mơ màng và bồng bềnh, hay nghe trong nhạc phim.

Mixolydian

Một điệu thức trưởng có nốt thứ 7 hạ xuống. Thoải mái và sôi nổi, thường gặp trong rock và nhạc dân gian.

Locrian

Điệu thức bất ổn nhất, vì nốt thứ 5 của nó bị hạ xuống. Ít được dùng, chủ yếu để tạo hiệu ứng đặc biệt.

Gam toàn cung

Chỉ có những bước một cung, sáu nốt. Bồng bềnh và mơ màng, như tiếng nhạc khi phim hoạt hình chuyển vào giấc mơ.

Gam nửa cung

Đủ cả mười hai nốt, mỗi bước nửa cung. Như leo từng bậc thang một, không bỏ bậc nào.

Gam năm nốt khó mà chơi sai

Ngũ cung (pentatonic) nghĩa là “năm nốt”. Gam ngũ cung trưởng là gam trưởng bỏ đi nốt thứ 4 và thứ 7 (Fa và Si). Hai nốt này chỉ cách nốt bên cạnh nửa cung, và nửa cung dễ “cọ” vào nhau. Bỏ chúng đi thì chơi các nốt còn lại theo gần như bất kỳ thứ tự nào cũng nghe dễ chịu.

Thử xem: chỉ chơi các phím đen trên đàn piano, theo bất kỳ thứ tự nào bạn thích. Đó là một gam ngũ cung, và rất khó để làm nó nghe sai. Nhiều bài dân ca và bài hát thiếu nhi trên khắp thế giới dùng gam này, và âm nhạc truyền thống Việt Nam cũng dùng rất nhiều thang âm năm nốt.

Điệu thức: cùng các nốt, khác ngôi nhà

Hãy chơi các phím trắng từ D đến D thay vì từ C đến C. Bạn dùng đúng các nốt cũ, nhưng âm nhạc giờ nghe khác, vì nốt “nhà” đã thay đổi. Đó là điệu thức Dorian.

Mỗi phím trắng cho một điệu thức: C Ionian (gam trưởng), D Dorian, E Phrygian, F Lydian, G Mixolydian, A Aeolian (gam thứ tự nhiên) và B Locrian. Giống như một tuần lễ: tuần bắt đầu từ thứ Hai và tuần bắt đầu từ Chủ nhật có cùng bảy ngày, nhưng cảm giác lại khác.

Tất cả gam trưởng và gam thứ

Đây là cả mười hai gam trưởng và gam thứ song song của chúng, viết với các dấu thăng, dấu giáng thông dụng.

1. Gam C trưởngCDEFGABPhát
   Gam A thứ tự nhiênABCDEFGPhát
2. Gam G trưởngGABCDEF♯Phát
   Gam E thứ tự nhiênEF♯GABCDPhát
3. Gam D trưởngDEF♯GABC♯Phát
   Gam B thứ tự nhiênBC♯DEF♯GAPhát
4. Gam A trưởngABC♯DEF♯G♯Phát
   Gam F♯ thứ tự nhiênF♯G♯ABC♯DEPhát
5. Gam E trưởngEF♯G♯ABC♯D♯Phát
   Gam C♯ thứ tự nhiênC♯D♯EF♯G♯ABPhát
6. Gam B trưởngBC♯D♯EF♯G♯A♯Phát
   Gam G♯ thứ tự nhiênG♯A♯BC♯D♯EF♯Phát
7. Gam F♯ trưởngF♯G♯A♯BC♯D♯E♯Phát
   Gam D♯ thứ tự nhiênD♯E♯F♯G♯A♯BC♯Phát
8. Gam D♭ trưởngD♭E♭FG♭A♭B♭CPhát
   Gam B♭ thứ tự nhiênB♭CD♭E♭FG♭A♭Phát
9. Gam A♭ trưởngA♭B♭CD♭E♭FGPhát
   Gam F thứ tự nhiênFGA♭B♭CD♭E♭Phát
10. Gam E♭ trưởngE♭FGA♭B♭CDPhát
    Gam C thứ tự nhiênCDE♭FGA♭B♭Phát
11. Gam B♭ trưởngB♭CDE♭FGAPhát
    Gam G thứ tự nhiênGAB♭CDE♭FPhát
12. Gam F trưởngFGAB♭CDEPhát
    Gam D thứ tự nhiênDEFGAB♭CPhát