Hòa âm: chuỗi hợp âm và các kiểu kết
Hợp âm trong một bài hát không được chọn ngẫu nhiên. Có hợp âm nghe như ở nhà, có hợp âm như đang ra ngoài, có hợp âm như đang trên đường về. Hòa âm là nghệ thuật sắp xếp hợp âm theo một thứ tự để kể một chuyến đi nhỏ. Ở đây bạn sẽ học cách đánh số hợp âm, cảm nhận vai trò của chúng và nghe một câu nhạc có thể kết thúc ra sao.
Trong bài này
Đánh số hợp âm bằng số La Mã
Trong bài Hợp âm, bạn đã thấy mỗi giọng trưởng có một họ gồm bảy hợp âm, đánh số từ I đến VII. Số viết hoa là hợp âm trưởng, số viết thường là hợp âm thứ, còn vòng tròn nhỏ (°) là hợp âm giảm: I ii iii IV V vi vii°.
Số rất tiện vì chúng không quan tâm bạn đang ở giọng nào. I – IV – V – I là C, F, G, C trong C trưởng, và G, C, D, G trong G trưởng. Nhạc công chỉ cần nói “một, bốn, năm, một” là ai cũng biết phải chơi gì, ở bất kỳ giọng nào. Hãy nghe: cùng một chuyến đi, bắt đầu từ hai nốt khác nhau.
- I · CC E G
Hợp âm trưởng
- ii · DmD F A
Hợp âm thứ
- iii · EmE G B
Hợp âm thứ
- IV · FF A C
Hợp âm trưởng
- V · GG B D
Hợp âm trưởng
- vi · AmA C E
Hợp âm thứ
- vii° · BdimB D F
Hợp âm giảm
- C, F, G, C.
- G, C, D, G: cùng chuyến đi, cao hơn một chút.
Ba vai trò: ở nhà, ra ngoài, trên đường về
Các hợp âm trong một giọng có vai trò riêng, hơi giống các căn phòng trong một ngôi nhà. Hợp âm I là hợp âm chủ: đó là nhà, nơi mọi thứ nghe yên ổn. Hợp âm IV là hợp âm hạ át: nghe như bước ra khỏi cửa. Hợp âm V là hợp âm át: nghe như đang trên đường về, mong được về đến nhà.
Các hợp âm khác cũng làm được những vai trò này. ii thường thay chỗ cho IV, vì chúng có chung hai nốt. vi có thể đứng thay cho I, còn vii° hoạt động rất giống V. iii nằm đâu đó ở giữa. Vì vậy một chuyến đi rất phổ biến là nhà → ra ngoài → trên đường về → nhà: I – IV – V – I, hoặc I – ii – V – I.
- C – F – G – C: nhà, ra ngoài, trên đường về, nhà.
- C – Dm – G – C: ii làm cùng vai trò với IV.
Kết: một câu nhạc kết thúc thế nào
Kết (cadence) là chỗ kết thúc của một câu nhạc, giống như dấu phẩy hay dấu chấm trong một câu văn. Hãy nghe cùng một đoạn mở đầu kết thúc theo bốn cách khác nhau.
Kết trọn đi V – I, giai điệu đáp xuống nốt nhà: một dấu chấm. Kết biến cách (kết plagal) đi IV – I. Nó mềm hơn, và còn được gọi là kết Amen, vì các bài thánh ca thường hát “A-men” trên kết này. Kết nửa dừng ở V: nghe như một dấu phẩy, hay một câu hỏi đang chờ lời đáp. Kết lừa (còn gọi là kết ngắt) dùng V để bạn tưởng sắp về nhà, rồi lại đáp xuống vi: một bất ngờ nhỏ. Ở ví dụ đầu tiên và ví dụ cuối cùng, giai điệu giống hệt nhau; chỉ có hợp âm bên dưới thay đổi.
- Một dấu chấm: ta đã về nhà.
- Một cái kết “Amen” mềm mại.
- Một dấu phẩy: còn muốn đi tiếp.
- Giai điệu giống kết trọn, nhưng hợp âm nói “chưa đâu”.
Thử xem: phát kết nửa, rồi ngân nga nốt bạn nghĩ sẽ đến tiếp theo. Hầu hết mọi người sẽ ngân nốt nhà.
Những chuỗi hợp âm bạn sẽ nghe khắp nơi
I – IV – V – I là một trong những chuyến đi cơ bản nhất, có trong dân ca, thánh ca và nhạc cổ điển. I – V – vi – IV (C, G, Am, F trong C trưởng) được dùng trong rất nhiều bài pop. Trong jazz, ii – V – I có ở khắp nơi: với hợp âm bảy, đó là Dm7, G7, Cmaj7. Hãy nghe nó trượt đi êm ái thế nào, mỗi hợp âm chỉ dịch một bậc sang hợp âm sau.
Có những chuỗi hợp âm nổi tiếng đến mức tạo thành hình dạng của cả một bài hát. Blues 12 ô nhịp chỉ dùng I, IV và V; bạn có thể nghe nó trong bài Hình thức bài hát. Hãy chọn một giọng bên dưới và thử các chuỗi hợp âm ở những giọng khác.
- Một chuỗi hợp âm rất phổ biến trong nhạc pop
I – V – vi – IV
C – G – Am – F
- Cùng các hợp âm ấy, sắp xếp theo thứ tự khác
vi – IV – I – V
Am – F – C – G
- Rời nhà, đi chơi rồi về nhà
I – IV – V – I
C – F – G – C
- C, G, Am, F: món ruột của nhạc pop.
- Dm7, G7, Cmaj7: đường về nhà kiểu jazz.
Ở giọng thứ, V thường thành hợp âm trưởng
Ở A thứ, các hợp âm chỉ xây từ gam thứ tự nhiên cho ra v là hợp âm thứ: E thứ (E G B). Nó dùng được, nhưng không kéo về nhà mạnh lắm.
Vì vậy nhạc sĩ thường nâng nốt thứ bảy của gam lên nửa cung, từ G thành G♯. Đó là gam thứ hòa âm trong bài Gam. Giờ hợp âm v trở thành V trưởng (E G♯ B), và G♯ nằm ngay dưới nốt nhà A nửa cung, nghiêng hẳn về phía nó. Hãy nghe sự khác biệt: V trưởng nghe như thật sự muốn về nhà.
- v thứ: một đường về nhà nhẹ nhàng.
- V trưởng với G♯: lực kéo về nhà mạnh mẽ.
Đến lượt bạn: tạo một chuyến đi
Giờ bạn đã biết đủ để viết chuỗi hợp âm của riêng mình. Bắt đầu bằng I để người nghe biết đâu là nhà. Ra ngoài bằng IV hoặc ii, quay về bằng V, rồi chọn cách kết: dấu chấm với I, dấu phẩy với V, hoặc một bất ngờ với vi.
Không có đáp án sai, chỉ có những chuyến đi khác nhau. Nhiều bài hát chỉ lặp đi lặp lại bốn hợp âm và để giai điệu kể câu chuyện.
Thử xem: với máy phát chuỗi hợp âm hoặc bất kỳ bàn phím nào, hãy chơi I – vi – ii – V rồi đến I. Hợp âm cuối có nghe như về đến nhà không?
Tiếng piano: Salamander Grand Piano của Alexander Holm (CC BY 3.0).