Dịch giọng và chuyển giọng: đưa âm nhạc sang giọng mới
Một bài hát không bị mắc kẹt ở một giọng. Bạn có thể nâng cả bài lên cao hơn hoặc hạ xuống thấp hơn, như dời một bức tranh sang chỗ mới trên tường, và nó vẫn là bài hát đó. Đó là dịch giọng. Một bài hát cũng có thể đổi giọng nhà ở giữa bài, và việc đó gọi là chuyển giọng. Bài này giới thiệu cả hai, cùng những nhạc cụ đọc nhạc ở một giọng khác với giọng bạn nghe thấy.
Trong bài này
Dời cả một bài hát
Dịch giọng nghĩa là dời mọi nốt của bản nhạc lên hoặc xuống cùng một khoảng. Mọi nốt dời đi cùng một số nửa cung, nên khoảng cách giữa các nốt (các quãng) giữ nguyên hoàn toàn. Giai điệu giữ nguyên hình dạng; nó chỉ bắt đầu ở chỗ khác.
Nút đầu tiên phát một giai điệu ngắn ở giọng C trưởng. Nút thứ hai phát cùng giai điệu đó dời lên bốn nửa cung, sang E trưởng. Ở nút thứ ba, có hai nốt quên dời đi, và giai điệu bỗng nghe như một bài hát khác.
- Giai điệu gốc.
- Mọi nốt cao hơn bốn nửa cung: cùng giai điệu.
- Hai nốt đứng nguyên chỗ, và giai điệu đổi sắc thái.
Vì sao phải dời bài hát?
Lý do phổ biến nhất là giọng hát. Ai cũng có một quãng giọng gồm những nốt hát thoải mái. Nếu nốt cao nhất của bài quá cao với bạn, hãy dời cả bài xuống cho đến khi vừa. Ca sĩ thường xin đổi giọng cũng chính vì lý do này.
Đôi khi nhạc công cũng dời bài hát sang giọng dễ chơi hơn trên nhạc cụ của mình. Dù thế nào, người nghe vẫn nghe cùng một bài hát, chỉ cao hơn hoặc thấp hơn.
- Giai điệu leo lên một nốt A cao.
- Cùng giai điệu đó, thấp hơn năm nửa cung.
Thử xem: hát theo cả hai nút. Phiên bản nào vừa với giọng bạn hơn?
Cách dịch giọng
Trước hết, quyết định dời bao xa: đếm số nửa cung từ nốt bắt đầu cũ đến nốt bắt đầu mới, tính cả phím đen. Rồi dời mọi nốt đúng bấy nhiêu nửa cung. Dời các hợp âm theo cùng cách: dời lên hai nửa cung thì C thành D và Am thành Bm.
Giọng mới có hóa biểu riêng, với các dấu thăng hoặc dấu giáng khác. Bài Vòng quãng 5 cho thấy tất cả các hóa biểu đó.
Thử xem: Frère Jacques (“Kìa con bướm vàng”) bắt đầu bằng C D E C. Dời lên bảy nửa cung thì nó bắt đầu bằng G A B G. Bạn có chơi được phần còn lại trên bàn phím không?
Nhạc cụ dịch giọng
Có những nhạc cụ đọc bản nhạc không viết đúng cao độ bạn nghe thấy. Chúng gọi là nhạc cụ dịch giọng. Khi người chơi clarinet B♭ đọc một nốt C được viết, nốt vang lên là B♭, thấp hơn một cung. Cao độ thật sự vang lên, tức nốt mà đàn piano sẽ chơi, gọi là cao độ thực (concert pitch).
Clarinet B♭ và trumpet B♭ vang thấp hơn nốt viết một cung (một quãng 2 trưởng). Kèn horn F vang thấp hơn một quãng 5 đúng. Saxophone alto E♭ vang thấp hơn một quãng 6 trưởng, còn saxophone tenor B♭ vang thấp hơn một quãng tám cộng một cung. Sáo flute không phải nhạc cụ dịch giọng: nó vang đúng như nốt viết.
Vì sao lại viết nhạc theo cách này? Một người chơi nhiều nhạc cụ trong cùng một họ có thể giữ nguyên thế bấm cho cùng một nốt viết. Người chơi saxophone có thể đổi từ alto sang tenor và đọc nhạc y như cũ, dù âm thanh phát ra thấp hơn. Các nút phát, bằng tiếng piano, xem cùng những nốt viết C D E F G vang lên thế nào trên từng nhạc cụ.
- Cao độ thực: nốt đàn piano chơi.
- Vang thành B♭ C D E♭ F, thấp hơn một cung.
- Vang thành F G A B♭ C, thấp hơn một quãng 5.
- Vang thành E♭ F G A♭ B♭, thấp hơn một quãng 6 trưởng.
Vì sao phải viết lại phần nhạc
Nếu người chơi clarinet cứ chơi theo bản nhạc của piano, mọi thứ sẽ thấp hơn một cung, và hai nhạc cụ sẽ nghịch tai nhau. Vì vậy phần nhạc của clarinet được viết cao hơn một cung: khi piano chơi ở C trưởng, clarinet đọc ở D trưởng, và cả hai vang lên cùng những nốt.
Hãy nghe cả hai. Ở lần đầu, không ai dịch giọng. Ở lần sau, phần clarinet đã được viết lại, và hai đường nhạc vang lên như một. (Ở đây cả hai phần đều dùng tiếng piano.)
- Đường clarinet vang thấp hơn piano một cung.
- Phần nhạc được viết ở D, nên cả hai vang ở C.
Chuyển giọng: ngôi nhà mới giữa chừng
Dịch giọng dời cả bài hát. Chuyển giọng thì khác: bài hát đổi giọng nhà ở giữa chừng, và giọng mới trở thành nhà, ít nhất là trong một lúc.
Một kiểu rất đơn giản thường gặp trong các bài pop: gần cuối bài, âm nhạc nhảy lên nửa cung hoặc một cung mà không báo trước, và giai điệu trở lại ở giọng mới. Giống như bước thêm một bậc cầu thang: cùng giai điệu đó bỗng nghe tươi sáng hơn.
- Giai điệu hai lần ở C trưởng.
- Lần thứ hai nó nhảy sang D♭ trưởng.
- Lần thứ hai nó nhảy sang D trưởng.
Thử xem: lần tới khi nghe một bài hát, hãy chú ý gần cuối bài xem có khoảnh khắc nào mọi thứ bỗng nâng cao lên một chút không.
Chuyển giọng nhẹ nhàng sang các giọng gần
Nhiều bản nhạc chuyển giọng nhẹ nhàng hơn, sang một giọng kế bên. Một bước rất phổ biến là sang giọng át, giọng trên nốt thứ năm (C trưởng sang G trưởng). Một bước khác là sang giọng thứ hoặc giọng trưởng song song, người anh em song sinh dùng chung các dấu thăng hoặc dấu giáng (C trưởng sang A thứ). Trên vòng quãng 5, các giọng này nằm cạnh nhau.
Bí quyết là một hợp âm chung (hợp âm bản lề), một hợp âm thuộc cả hai giọng. A thứ có mặt trong C trưởng và trong G trưởng, nên âm nhạc có thể bước qua nó để sang G; rồi nốt mới F♯ báo cho tai bạn biết đã tới nơi. Ở ví dụ thứ hai, F trưởng (có trong cả C trưởng và A thứ) dẫn tới E trưởng, có nốt G♯ chỉ về ngôi nhà mới, A thứ.
- Qua A thứ và D7 đến ngôi nhà mới ở G.
- Qua F và E trưởng đến ngôi nhà mới ở A thứ.
Tiếng piano: Salamander Grand Piano của Alexander Holm (CC BY 3.0).