Hợp âm: những nốt vang lên cùng nhau
Giai điệu là các nốt vang lên lần lượt, nốt này sau nốt kia. Hợp âm là nhiều nốt vang lên cùng lúc, như vài người cùng hát. Đàn guitar và piano dùng hợp âm để đệm cho bài hát. Sau đây là cách xây một hợp âm, và vì sao có hợp âm thường nghe vui, có hợp âm lại nghe buồn.
Trong bài này
Hợp âm là gì?
Khi chơi các nốt lần lượt, bạn có một giai điệu: bài hát mà bạn hát theo. Khi chơi ba nốt trở lên cùng một lúc, bạn có một hợp âm: âm thanh nằm bên dưới giai điệu.
Tiếng đàn guitar khi quạt dây và bàn tay trái của người chơi piano đều chơi hợp âm. Hãy bấm các nút để nghe ba nốt này lần lượt từng nốt, rồi nghe cùng nhau.
Xây một hợp âm: tháp ba nốt
Phần lớn hợp âm được xây như một cái tháp. Chọn một nốt để bắt đầu, gọi là nốt gốc: nó đặt tên cho hợp âm. Bỏ qua một nốt của gam rồi lấy nốt kế tiếp. Lại bỏ qua một nốt nữa rồi lấy nốt kế tiếp. Bây giờ bạn có ba nốt.
Trên các phím trắng, từ C (Đô): bắt đầu ở C, bỏ qua D, lấy E, bỏ qua F, lấy G. Tháp đó là C E G, và gọi là hợp âm C trưởng (Đô trưởng). Hai nốt còn lại cách nốt gốc một quãng 3 và một quãng 5 (xem bài về quãng). Hợp âm ba nốt xây theo cách này gọi là hợp âm ba (tam hợp âm).
Hãy thử các nốt xuất phát khác trong công cụ xây hợp âm bên dưới. Tháp được xây theo cùng một cách, nhưng mỗi nốt gốc cho một âm thanh khác nhau.
Hợp âm C trưởng
CEG
số nửa cung 4 + 3
Tươi sáng và cởi mở.
Trưởng và thứ: tươi sáng và buồn
Một hợp âm ba có hai khối: khối dưới nằm giữa nốt gốc và nốt giữa, khối trên nằm giữa nốt giữa và nốt trên cùng. Ở hợp âm trưởng, khối dưới lớn hơn (4 nửa cung) và khối trên nhỏ hơn (3 nửa cung). Ở hợp âm thứ thì ngược lại: 3 rồi đến 4.
Chỉ một nửa cung ấy đã đổi cả tâm trạng. Hợp âm trưởng thường nghe tươi sáng và cởi mở. Hợp âm thứ thường nghe dịu hơn và nghiêm túc hơn, đôi khi buồn. Hãy nghe C trưởng rồi C thứ: chỉ có nốt giữa hạ xuống một nửa cung.
Không cái nào hay hơn cái nào. Các bài hát thường trộn cả hai, như nắng và mây trong cùng một ngày.
Thử xem: bấm hai nút lần lượt, ba lần. Hợp âm nào nghe như một nụ cười, hợp âm nào nghe như một đám mây?
Thêm hai sắc màu nữa: hợp âm giảm và hợp âm tăng
Còn hai cái tháp nữa được xây từ hai khối bằng nhau. Hợp âm giảm có hai khối nhỏ (3 + 3 nửa cung). Nó nghe căng thẳng, như sắp có chuyện gì xảy ra. Hợp âm tăng có hai khối lớn (4 + 4 nửa cung). Nó nghe mơ màng và chênh vênh, như đang bay lơ lửng.
Bạn sẽ gặp hai hợp âm này ít hơn hợp âm trưởng và thứ, nhưng giờ bạn có thể nghe cả bốn hợp âm ba cạnh nhau. Tên được viết theo cách các nhạc sĩ vẫn viết: C (trưởng), Cm, Cdim và Caug.
- Hợp âm trưởngC
số nửa cung: 4 + 3Các nốt: C E G
Tươi sáng và cởi mở.
- Hợp âm thứCm
số nửa cung: 3 + 4Các nốt: C E♭ G
Dịu dàng và nghiêm túc, đôi khi buồn.
- Hợp âm giảmCdim
số nửa cung: 3 + 3Các nốt: C E♭ G♭
Căng thẳng, như sắp có chuyện gì xảy ra.
- Hợp âm tăngCaug
số nửa cung: 4 + 4Các nốt: C E G♯
Mơ màng và chênh vênh, như đang bay lơ lửng.
Nốt thứ tư: hợp âm bảy
Thêm một quãng 3 nữa lên trên hợp âm ba, bạn sẽ có hợp âm bảy, gồm bốn nốt. Nốt trên cùng mới là quãng 7 tính từ nốt gốc. Có ba hợp âm bảy rất phổ biến: hợp âm bảy trưởng (Cmaj7), hợp âm bảy thông thường (C7) và hợp âm bảy thứ (Cm7).
Bạn có thể xem hợp âm bảy như một hợp âm ba được thêm chút màu sắc ở phía trên.
- Hợp âm bảy trưởngCmaj7
số nửa cung: 4 + 3 + 4Các nốt: C E G B
Êm ái và mơ màng.
- Hợp âm bảy (bảy át)C7
số nửa cung: 4 + 3 + 3Các nốt: C E G B♭
Đậm chất blues và bồn chồn, như muốn đi đến một nơi khác.
- Hợp âm bảy thứCm7
số nửa cung: 3 + 4 + 3Các nốt: C E♭ G B♭
Mềm mại và thư thả.
Những hợp âm đi cùng nhau
Mỗi giọng có một họ hợp âm riêng. Lấy một gam trưởng rồi xây một hợp âm ba trên từng nốt, chỉ dùng các nốt của gam đó. Bạn được bảy hợp âm. Các nhạc sĩ đánh số chúng bằng số La Mã: chữ hoa cho hợp âm trưởng, chữ thường cho hợp âm thứ và hợp âm giảm.
Trong giọng trưởng, quy luật luôn giống nhau: I là trưởng, ii là thứ, iii là thứ, IV là trưởng, V là trưởng, vi là thứ và vii° là giảm. Trong giọng C (Đô), họ hợp âm là C, Dm, Em, F, G, Am và B°.
Hãy chọn một giọng và bấm các nút để nghe họ hợp âm của nó. Các hợp âm I, IV và V đều là hợp âm trưởng, và các bài hát dùng chúng rất nhiều.
- I · CC E G
Hợp âm trưởng
- ii · DmD F A
Hợp âm thứ
- iii · EmE G B
Hợp âm thứ
- IV · FF A C
Hợp âm trưởng
- V · GG B D
Hợp âm trưởng
- vi · AmA C E
Hợp âm thứ
- vii° · BdimB D F
Hợp âm giảm
Bốn hợp âm, rất nhiều bài hát
Một chuỗi hợp âm là danh sách các hợp âm được chơi theo thứ tự, thường lặp đi lặp lại. Một chuỗi rất phổ biến là I – V – vi – IV. Trong giọng C, đó là C, G, Am và F.
Nhiều bài pop dùng đúng bốn hợp âm này, theo thứ tự này hoặc thứ tự khác, với những giai điệu khác nhau ở phía trên. Bấm một nút để nghe chuỗi hợp âm, rồi chọn giọng khác: quy luật vẫn giữ nguyên, chỉ có nốt bắt đầu thay đổi.
- Một chuỗi hợp âm rất phổ biến trong nhạc pop
I – V – vi – IV
C – G – Am – F
- Cùng các hợp âm ấy, sắp xếp theo thứ tự khác
vi – IV – I – V
Am – F – C – G
- Rời nhà, đi chơi rồi về nhà
I – IV – V – I
C – F – G – C
Đố vui nhỏ: trưởng hay thứ?
Hãy nghe hợp âm. Nghe như hợp âm trưởng tươi sáng hay hợp âm thứ dịu hơn?
Tiếng piano: Salamander Grand Piano của Alexander Holm (CC BY 3.0).