Bir saat gibi anlatılan beşliler çemberi

Bir saatin üzerinde on iki ton

C en üstte, saat 12'nin olduğu yerdedir. Saat yönünde atılan her adım bir tam beşli (yedi yarım ses) yukarı çıkar: C, G, D, A, E, B, sonra F♯ ve böyle devam eder. Öbür yöndeki her adım bir beşli aşağı iner: C, F, B♭, E♭ ve böyle devam eder.

On iki adımdan sonra yeniden C'ye dönersiniz. Hep yukarı çıkan ama sizi yine başladığınız yere getiren sihirli bir merdiven gibidir: gerçek merdivenler için imkânsız, nota adları için doğru.

Her yerde bir diyez ya da bemol fazla

Donanım, her dizeğin başına yazılan diyez ya da bemol grubudur. Hangi notaların baştan sona diyezli ya da bemollü kalacağını söyler; böylece bunları her notanın önüne yazmak gerekmez.

C majörün hiç diyezi ya da bemolü yoktur. Saat yönündeki her adım bir diyez ekler: G majörün bir, D majörün iki, A majörün üç diyezi vardır. Saat yönünün tersindeki her adım bir bemol ekler: F majörün bir bemolü, B♭ majörün iki, E♭ majörün üç bemolü vardır.

Her yıl doğum günü pastasına bir mum eklemek gibi, sayı her seferinde tam olarak bir artar. Böylece bir tonun çemberde nerede durduğunu biliyorsanız, liste ezberlemeden kaç diyezi ya da bemolü olduğunu da bilirsiniz.

Çemberin altında üç tonun aynı duyulan iki adı vardır: B ile C♭, F♯ ile G♭, C♯ ile D♭. Biri diyezlerle, öteki bemollerle yazılır.

Diyezlerin ve bemollerin sırası

Diyezler her zaman aynı sırayla eklenir: F♯ C♯ G♯ D♯ A♯ E♯ B♯. Bemoller ters sırayla gelir: B♭ E♭ A♭ D♭ G♭ C♭ F♭. Dikkat edin: bemollerin sırası, diyezlerin sırasının tersten okunuşudur.

Türkiye'de bu sıra genellikle nota adlarıyla ezberlenir: diyezler için "Fa Do Sol Re La Mi Si", bemoller için tersten "Si Mi La Re Sol Do Fa".

İçerideki minör ikizler

Her majör tonun, tam olarak aynı diyezleri ya da bemolleri kullanan bir minör tonu vardır. Buna ilgili minör, yani "minör ikizi" denir. Çemberde minör ton, majör tonunun hemen içinde durur: C majör ve A minör, G majör ve E minör, F majör ve D minör.

Piyanoda ilgili minörü bulmak için majör tonun notasından başlayıp siyah tuşlar dahil üç tuş aşağı sayın: C → B → B♭ → A.

Komşular en iyi arkadaştır

Akor, birlikte çalınan üç ya da daha fazla notadır. Çemberde yan yana duran tonlar, bir nota dışında bütün notalarını paylaşır; bu yüzden yakın ve uyumlu duyulurlar. Bir tondaki en yaygın üç akorun, tonun kendisi ve iki komşusu olmasının nedeni budur. C majörde bunlar C, F ve G'dir. Müzisyenler akorları, başladıkları dizi notasına göre Roma rakamlarıyla numaralandırır: C, C majörün 1. notasıdır (I), F 4. (IV), G ise 5. (V). Büyük rakamlar majör akorları, küçük rakamlar (ii, iii, vi) minör akorları gösterir. Binlerce şarkı yalnızca I, IV ve V'yi kullanır.

Bu üçünün hemen içindeki minör akorlar (C majörde A minör, D minör ve E minör) da arkadaştır. Bu altı akor birlikte, yeni başlayanların çaldığı şarkıların çoğunu karşılar. Yukarıdaki çemberde bir tona dokunun, sonra ona uyan akorları çalın.

Bir şarkıyı başka bir tona taşımak

Bir şarkı söylemek için fazla ince ya da fazla kalınsa, bütün akorlarını çemberde aynı sayıda yer kaydırabilirsiniz. C, F ve G kullanan bir şarkı saat yönünde bir yer kaydırılınca G, C ve D olur. Şarkı aynı duyulur, yalnızca daha ince ya da daha kalın; çemberde bir düğmeyi çevirmek gibi. Buna transpoze denir.

Bütün tonlar bir bakışta

Bu tablo her majör tonu, diyezlerini ya da bemollerini ve minör ikizini gösterir.