Toonladders: een trap van noten

Een toonladder is een recept van stappen

Zie een toonladder als een trap waarvan sommige treden hoog zijn en sommige laag. Een hoge tree is een hele toon (1) en een lage tree is een halve toon (½).

De majeurtoonladder, die klinkt als do re mi fa sol la si do, volgt altijd dit recept: 1 1 ½ 1 1 1 ½. Begin op C en volg het, en je speelt alleen witte toetsen: C D E F G A B C.

Begin hetzelfde recept op G, en er sluipt één zwarte toets in: G A B C D E F♯ G. Waarom F♯ en niet F? Vanaf de 6e toon, E, vraagt het recept een hele toon, maar van E naar F is maar een halve toon, niet ver genoeg. Dus gaan we nog een halve toon hoger, naar F♯. Van F♯ naar G is dan precies de laatste halve toon. Wat een toonladder majeur maakt, is dus het recept volgen, niet de toon waarop je begint: begin op C of op G, volg het recept, en allebei klinken ze als majeur.

Majeur en mineur: zonnig en bewolkt

De natuurlijke mineurtoonladder gebruikt een ander recept: 1 ½ 1 1 ½ 1 1. Begin hem op A en je speelt weer alleen witte toetsen: A B C D E F G A. Veel mensen horen majeur als zonnig en mineur als bewolkt of peinzend.

Een liedje waarvan de noten vooral uit de toonladder van C majeur komen, en dat af klinkt op C, staat ‘in C majeur’. C majeur en A mineur gebruiken precies dezelfde zeven noten; ze voelen zich alleen op een andere noot thuis. Muzikanten noemen ze parallelle toonsoorten (A mineur is de parallelle mineur van C majeur), een beetje zoals een tweeling die dezelfde kledingkast deelt.

Toonladderzoeker

Kies een begintoon en een toonladder. Je ziet de noten, het stappenrecept en waar hij op de piano ligt. Druk op ‘Omhoog afspelen’ of ‘Omlaag afspelen’ om hem te horen.

Waar elke toonladder goed voor is

Majeur

Helder en vrolijk. De do-re-mi-toonladder, die je hoort in de meeste kinderliedjes en popsongs.

Natuurlijke mineur

Donkerder en peinzend. De gewone mineurtoonladder (ook wel aeolisch genoemd).

Harmonische mineur

Natuurlijke mineur met de 7e noot een halve toon verhoogd. Daardoor ontstaat er tussen de 6e en 7e noot een groot gat van drie halve tonen, dat een beetje exotisch en dramatisch klinkt.

Melodische mineur

Mineur met een verhoogde 6e en 7e noot als je omhoog gaat, prettig om te zingen. In klassieke muziek wordt hij omlaag meestal weer de natuurlijke mineur.

Pentatonisch majeur

Vijf vriendelijke noten zonder halve tonen. Heel moeilijk om er iets fout mee te laten klinken.

Pentatonisch mineur

Vijf noten die geweldig klinken voor rock- en bluessolo’s op de gitaar.

Blues

De pentatonische mineur plus één extra ‘blue note’, die een coole, rauwe kleur toevoegt.

Dorisch

Een modus die als mineur klinkt, maar waarvan de 6e noot een halve toon hoger is dan in natuurlijke mineur, waardoor hij helderder klinkt. Veel gebruikt in jazz, funk en folk.

Frygisch

Een mineurmodus met een halve toon direct na de eerste noot, wat een Spaanse of flamencoklank geeft.

Lydisch

Een majeurmodus met een verhoogde 4e noot. Dromerig en zwevend, vaak te horen in filmmuziek.

Mixolydisch

Een majeurmodus met een verlaagde 7e noot. Ontspannen en rockend, veel gebruikt in rock en folk.

Locrisch

De onrustigste modus, omdat zijn 5e noot verlaagd is. Weinig gebruikt, vooral voor speciale effecten.

Heletoonladder

Alleen hele tonen, zes noten. Zwevend en dromerig, zoals de muziek wanneer een tekenfilm overgaat in een droom.

Chromatisch

Alle twaalf noten, elke halve toon. Zoals elke traptree één voor één nemen.

De vijftonige toonladder waarmee je niks fout doet

Pentatonisch betekent ‘vijf tonen’. De pentatonische majeurtoonladder is de majeurtoonladder zonder de 4e en 7e noot (fa en si). Die twee liggen maar een halve toon van een buur af, en halve tonen kunnen schuren. Laat ze weg en bijna elke volgorde van de noten klinkt mooi.

Probeer dit: speel alleen de zwarte toetsen van een piano, in elke volgorde die je wilt. Dat is een pentatonische toonladder, en het is heel moeilijk om er iets fout mee te laten klinken. Veel volksliedjes en kinderliedjes over de hele wereld gebruiken hem.

Modi: dezelfde noten, een ander thuis

Speel de witte toetsen van D tot D in plaats van C tot C. Je gebruikt dezelfde noten, maar de muziek voelt nu anders, omdat de grondtoon veranderd is. Dat is de dorische modus.

Elke witte toets geeft één modus (ook wel kerktoonladder genoemd): C ionisch (de majeurtoonladder), D dorisch, E frygisch, F lydisch, G mixolydisch, A aeolisch (de natuurlijke mineur) en B locrisch. Het is net als een week: een week die op maandag begint en een die op zondag begint hebben dezelfde zeven dagen, maar ze voelen anders.

Alle majeur- en mineurtoonladders

Hier staan alle twaalf majeurtoonladders en hun parallelle mineurtoonladders, geschreven met de gebruikelijke kruisen en mollen.

1. C majeurCDEFGABAfspelen
   A mineur (natuurlijk)ABCDEFGAfspelen
2. G majeurGABCDEF♯Afspelen
   E mineur (natuurlijk)EF♯GABCDAfspelen
3. D majeurDEF♯GABC♯Afspelen
   B mineur (natuurlijk)BC♯DEF♯GAAfspelen
4. A majeurABC♯DEF♯G♯Afspelen
   F♯ mineur (natuurlijk)F♯G♯ABC♯DEAfspelen
5. E majeurEF♯G♯ABC♯D♯Afspelen
   C♯ mineur (natuurlijk)C♯D♯EF♯G♯ABAfspelen
6. B majeurBC♯D♯EF♯G♯A♯Afspelen
   G♯ mineur (natuurlijk)G♯A♯BC♯D♯EF♯Afspelen
7. F♯ majeurF♯G♯A♯BC♯D♯E♯Afspelen
   D♯ mineur (natuurlijk)D♯E♯F♯G♯A♯BC♯Afspelen
8. D♭ majeurD♭E♭FG♭A♭B♭CAfspelen
   B♭ mineur (natuurlijk)B♭CD♭E♭FG♭A♭Afspelen
9. A♭ majeurA♭B♭CD♭E♭FGAfspelen
   F mineur (natuurlijk)FGA♭B♭CD♭E♭Afspelen
10. E♭ majeurE♭FGA♭B♭CDAfspelen
    C mineur (natuurlijk)CDE♭FGA♭B♭Afspelen
11. B♭ majeurB♭CDE♭FGAAfspelen
    G mineur (natuurlijk)GAB♭CDE♭FAfspelen
12. F majeurFGAB♭CDEAfspelen
    D mineur (natuurlijk)DEFGAB♭CAfspelen