Ritme voor gevorderden: triolen, syncopen, swing, 5/4 en 7/8

Triolen: drie in de ruimte van twee

Normaal wordt een tel verdeeld in twee achtste noten. Een triool perst in plaats daarvan drie gelijke noten in diezelfde tel. Je schrijft hem met een kleine 3 boven de groep, vaak met een haak. De tel wordt niet langer; elke noot wordt alleen wat korter, zoals een taart delen met drie vrienden in plaats van twee.

Om hem te tellen, zeg je op elke tel een woord van drie lettergrepen, zoals ‘a-na-nas’, en houd je de tellen precies even gelijkmatig als eerst. Druk op de eerste twee knoppen: hetzelfde tempo, dezelfde tel, eerst twee noten per tel en dan drie.

Als de ene hand twee noten per tel speelt en de andere drie, krijg je ‘twee tegen drie’. Alleen de eerste noot van elke tel valt samen; de andere vallen ertussen, en dat geeft een zacht buitelend gevoel.

• Twee per telAchtste noten: twee gelijke noten op elke tel.
• Drie per telTriolen: drie gelijke noten in dezelfde tel.
• Twee tegen drieDe lage noten spelen twee per tel, de hoge noten drie.

Probeer het: tik langzaam met je voet en zeg ‘a-na-nas’ op elke tik, en schakel dan over op ‘ap-pel’. Je voet mag niet sneller of langzamer gaan.

Syncopen: accenten op onverwachte plekken

In de les over maatsoorten was de eerste tel van elke maat de sterkste. Een syncope verschuift de nadruk weg van waar we hem verwachten: een noot begint op een zwakke tel of tussen twee tellen in (op de ‘en’) en wordt aangehouden of benadrukt, zodat de sterke tel stil blijft.

Het is als een verrassend stapje in een dans. De vaste tel loopt eronder gewoon door, terwijl de melodie er een klein stukje voor springt. Dat trekken tussen die twee maakt muziek verend. Ragtime staat bekend om zijn gesyncopeerde, ‘gerafelde’ ritme, en ook Latijns-Amerikaanse muziek, jazz en pop zitten vol syncopen.

Druk op de knoppen: dezelfde melodie met dezelfde drums, eerst met elke noot op een tel, en dan met de noten naar de ‘en’ geschoven.

• Op de telElke noot begint op een tel.
• GesyncopeerdBijna dezelfde noten, nu beginnend tussen de tellen.

Probeer het: klap op 1 2 3 4. Blijf dan de cijfers hardop tellen, maar klap alleen nog op de ‘en’ ertussen.

Swing: lang-korte achtste noten

Speel paren achtste noten precies gelijk en de muziek klinkt ‘straight’ (recht). Bij swing wordt elk paar lang-kort gespeeld: de eerste noot krijgt meer van de tel, en de tweede is korter en lichter, een beetje zoals het ritme van huppelen.

Een gebruikelijke manier om erover te denken gebruikt triolen: de eerste noot duurt twee triolennoten en de tweede één, dus ongeveer 2 op 1. Echte muzikanten passen dit voortdurend aan; jazzmuzikanten swingen bij langzame tempo’s vaak sterker en bij snelle bijna gelijk. In de bladmuziek staan meestal toch gewone achtste noten, met een woord als ‘Swing’ bovenaan dat je vertelt ze lang-kort te spelen.

Druk op de knoppen om dezelfde melodie eerst recht en dan geswingd te horen.

• RechtParen achtste noten, perfect gelijk.
• SwingDezelfde paren lang-kort gespeeld, ongeveer 2 op 1.

Tellen in twee of drie delen: 3/4 of 6/8?

Bij sommige maatsoorten wordt elke tel in tweeën gedeeld (in het Engels ‘simple time’): 2/4, 3/4 en 4/4 horen daarbij. Bij andere wordt elke tel in drieën gedeeld (in het Engels ‘compound time’), dus één tel is een gepunteerde kwartnoot (zo lang als drie achtste noten). 6/8 heeft twee van die tellen, 9/8 heeft er drie en 12/8 heeft er vier.

3/4 en 6/8 hebben allebei zes achtste noten in een maat, dus ze lijken op elkaar, maar de noten zijn anders gegroepeerd. 3/4 is drie groepjes van twee: EEN en TWEE en DRIE en. 6/8 is twee groepjes van drie: EEN twee drie VIER vijf zes. De ene stapt als een wals; de andere wiegt in twee grote zwaaien.

12/8 is vier grote tellen, elk in drieën gedeeld. Het klinkt als 4/4 met triolen op elke tel, en je hoort het vaak in langzame blues.

• 3/4: drie groepjes van tweeZes achtste noten, gegroepeerd 2+2+2: drie sterke tellen.
• 6/8: twee groepjes van drieZes achtste noten, gegroepeerd 3+3: twee sterke tellen.
• 12/8: vier groepjes van drieVier grote tellen met elk drie noten, in de stijl van een langzame blues.

Onregelmatige maatsoorten: 5/4 en 7/8

Sommige muziek gebruikt maten van 5 of 7 tellen. We horen zulke maten bijna altijd als een mix van kortere groepjes van 2 en 3. 5/4 is meestal 3+2 of 2+3. Een beroemd voorbeeld is ‘Mars, de brenger van de oorlog’ uit De planeten van Gustav Holst (geschreven 1914–1917), dat het grootste deel van het stuk een stuwend 5/4-patroon herhaalt. In de jazz staat ook ‘Take Five’ in 5/4, geschreven door Paul Desmond en in 1959 opgenomen door het Dave Brubeck Quartet.

7/8 is zeven snelle achtste noten, heel vaak gegroepeerd als 2+2+3: kort, kort, lang. Veel dansen uit de Balkan gebruiken zulke groeperingen; de Bulgaarse rachenitsa bijvoorbeeld is een 2+2+3-dans. Tel hem als ‘EEN twee, EEN twee, EEN twee drie’.

Druk op de knoppen: de drums en de lage noten markeren het begin van elk groepje.

• 5/4 (3 + 2)Vijf tellen in een maat, gehoord als drie plus twee.
• 7/8 (2 + 2 + 3)Zeven snelle noten: kort, kort, lang.

Zo hoor je de groepering

Zoek eerst de kleinste gelijkmatige puls: de snelste noten die steeds even snel blijven komen. Luister dan naar de noten die zwaarder voelen, zoals de lage trom, een basnoot of een akkoordwisseling. Tel de kleine pulsen van de ene zware noot tot de volgende en schrijf de groepjes op: 3+3 is 6/8, 2+2+2 is 3/4, en 2+2+3 is een soort 7/8.

Met dezelfde zeven pulsen verandert het hele gevoel als je het lange groepje verschuift. Vergelijk hieronder 2+2+3 met 3+2+2: de noten zijn hetzelfde, alleen de zware verschuiven.

Is het moeilijk, ga dan langzamer. Tel een paar keer hardop mee met de muziek, en je stem valt vanzelf in de groepjes.

• 2 + 2 + 3Kort, kort, lang: het lange groepje komt als laatste.
• 3 + 2 + 2Lang, kort, kort: het lange groepje komt eerst.

Probeer het: tik op een tafel ‘EEN twee EEN twee EEN twee drie’ tot het als een dansstap voelt, en probeer dan met het groepje van drie te beginnen.

Ontdek meer

• Ritme en notenwaardenMuziek is geluid en stilte in verschillende lengtes. Leer de vaste puls, de vijf basisvormen van noten, rusten, punten en hoe je ze telt.
• Maten en maatsoortMuziek verdeelt de tellen in vakjes die maten heten. Leer wat de twee getallen van een maatsoort betekenen en hoor het verschil tussen 2, 3 en 4 tellen.
• VoordrachtstekensHoe hard, hoe snel, kort of gebonden, en waar je naartoe springt. Hoor elk teken naast elkaar en volg dan de route.