Harmonie: akkoordprogressies en cadensen

Akkoorden nummeren met Romeinse cijfers

In de les over akkoorden zag je dat elke majeurtoonsoort een familie van zeven akkoorden heeft, genummerd van I tot VII. Een groot Romeins cijfer betekent een majeurakkoord, een klein cijfer een mineurakkoord, en een rondje (°) een verminderd akkoord: I ii iii IV V vi vii°.

Cijfers zijn handig, omdat het ze niet uitmaakt in welke toonsoort je zit. I – IV – V – I is C, F, G, C in C majeur, en G, C, D, G in G majeur. Muzikanten kunnen ‘een, vier, vijf, een’ zeggen en iedereen weet wat hij moet spelen, in elke toonsoort. Luister: dezelfde reis, vanaf twee verschillende noten.

• I–IV–V–I in CC, F, G, C.
• I–IV–V–I in GG, C, D, G: dezelfde reis, iets hoger.

Drie taken: thuis, op pad, op weg naar huis

Akkoorden in een toonsoort hebben taken, een beetje zoals de kamers in een huis. Het akkoord op I is de tonica: dat is thuis, waar alles rustig voelt. Het akkoord op IV is de subdominant: dat voelt alsof je de deur uit stapt. Het akkoord op V is de dominant: dat voelt alsof je op de terugweg bent en naar huis wilt.

Andere akkoorden kunnen dezelfde taken doen. ii neemt vaak de plaats in van IV, omdat ze twee noten gemeen hebben. vi kan invallen voor I, en vii° gedraagt zich veel als V. iii zit er ergens tussenin. Een heel gewone reis is dus thuis → op pad → op weg naar huis → thuis: I – IV – V – I, of I – ii – V – I.

• Op pad met IVC – F – G – C: thuis, op pad, op weg naar huis, thuis.
• Op pad met iiC – Dm – G – C: ii doet hetzelfde werk als IV.

Cadensen: hoe een frase eindigt

Een cadens (of slot) is het einde van een muzikale frase, zoals een komma of een punt in een zin. Luister hoe hetzelfde begin op vier verschillende manieren eindigt.

Een volkomen cadens gaat V – I, en de melodie landt op de grondtoon: een punt. Een plagale cadens gaat IV – I. Die is zachter en heet ook wel de amen-cadens, omdat kerkliederen er vaak ‘A-men’ op zingen. Een halve cadens stopt op V: die klinkt als een komma, of als een vraag die op een antwoord wacht. Een bedrieglijke cadens (ook wel bedrieglijk slot) zet je met V klaar voor thuis, maar landt dan op vi: een kleine verrassing. In het eerste en het laatste voorbeeld is de melodie precies hetzelfde; alleen het akkoord eronder verandert.

• Volkomen (V–I)Een punt: we zijn thuis.
• Plagaal (IV–I)Een zacht ‘amen’ als einde.
• Half (eindigt op V)Een komma: het wil verder.
• Bedrieglijk (V–vi)Dezelfde melodie als bij de volkomen cadens, maar het akkoord zegt ‘nog niet’.

Probeer het: speel de halve cadens en neurie dan de noot die je daarna verwacht. De meeste mensen neuriën de grondtoon.

Progressies die je overal hoort

I – IV – V – I is een van de meest basale reizen die er zijn, te vinden in volksliedjes, kerkliederen en klassieke muziek. I – V – vi – IV (C, G, Am, F in C majeur) wordt in heel veel popliedjes gebruikt. In de jazz is ii – V – I overal: met septiemakkoorden is dat Dm7, G7, Cmaj7. Luister hoe soepel het glijdt, omdat elk akkoord maar een stapje naar het volgende beweegt.

Sommige progressies zijn zo bekend dat ze de vorm van een heel liedje bepalen. De twaalfmatenblues gebruikt alleen I, IV en V; je hoort hem in de les over liedvorm. Kies hieronder een toonsoort en probeer de progressies in andere toonsoorten.

• I–V–vi–IVC, G, Am, F: een popfavoriet.
• ii–V–IDm7, G7, Cmaj7: de jazzweg naar huis.

In mineur wordt V vaak majeur

In A mineur geven de akkoorden die je alleen uit de natuurlijke mineurtoonladder bouwt een mineur-v: E mineur (E G B). Dat werkt, maar het trekt niet erg sterk naar huis.

Daarom verhogen muzikanten meestal de zevende noot van de toonladder een halve toon, van G naar G♯ (gis). Dat is de harmonische mineur uit de les over toonladders. Nu wordt het v-akkoord een majeur-V (E G♯ B), en G♯ ligt maar een halve toon onder de grondtoon A en leunt er recht tegenaan. Luister naar het verschil: de majeur-V klinkt alsof hij echt naar huis wil.

• Am – Em – AmMineur-v: een zachte weg naar huis.
• Am – E – AmMajeur-V met G♯: een sterke trek naar huis.

Jouw beurt: maak een reis

Je weet nu genoeg om je eigen akkoordprogressie te schrijven. Begin op I, zodat de luisteraar weet waar thuis is. Ga op pad met IV of ii, keer terug met V en kies je einde: een punt met I, een komma met V of een verrassing met vi.

Er zijn geen foute antwoorden, alleen verschillende reizen. Veel liedjes herhalen gewoon steeds weer vier akkoorden en laten de melodie het verhaal vertellen.

Probeer het: speel met de progressiespeler of op een keyboard I – vi – ii – V en dan I. Voelt het laatste akkoord als thuiskomen?

Ontdek meer

• AkkoordenEen akkoord is een groep noten die tegelijk klinken. Bouw een akkoord in drie stappen, hoor het verschil tussen majeur en mineur en ontdek welke akkoorden in een toonsoort bij elkaar horen.
• AkkoordsymbolenDraai een akkoord om, ontdek waarom muzikanten dat doen, en leer C/E, Cm7, Csus4, Cadd9 en andere symbolen lezen.
• ToonladdersEen toonladder is een reeks noten die stap voor stap omhoog gaat, gebouwd volgens een eenvoudig recept. Kies een begintoon en hoor majeur, mineur, pentatonisch, blues en meer.
• LiedvormLiedjes bestaan uit delen die terugkomen. Leer couplet, refrein en brug kennen, hoe muzikanten delen met letters noemen en de twaalfmatenblues.
• MelodieEen melodie is een lijn noten met een vorm. Hoor stappen, sprongen, motieven, frasen, vraag en antwoord. Schrijf er een.