Η μουσική της Αυστρίας: Βιέννη, βαλς και ήχοι των Άλπεων

Γιατί τη Βιέννη τη λένε πόλη της μουσικής;

Πρώτον, η Βιέννη είχε ανθρώπους που χρειάζονταν μουσική. Η αυλή του αυτοκράτορα είχε τραγουδιστές και μουσικούς από το 1498, και πλούσιες οικογένειες, εκκλησίες και θέατρα πλήρωναν επίσης για καινούργια μουσική. Έτσι οι συνθέτες έβρισκαν εκεί δουλειά, μαθητές και κοινό. Ο Χάιντν, ο Μότσαρτ, ο Μπετόβεν και ο Σούμπερτ έζησαν και εργάστηκαν στη Βιέννη, ενώ ο Μπετόβεν και ο Μπραμς ήρθαν εκεί από τη Γερμανία.

Δεύτερον, η πόλη έχτισε σπίτια για τη μουσική και τα κράτησε γεμάτα. Η Φιλαρμονική της Βιέννης έδωσε την πρώτη της συναυλία το 1842, η Όπερα της Αυλής άνοιξε το 1869 με τον «Ντον Τζιοβάνι» του Μότσαρτ και το Μουσικφεράιν, με τη διάσημη χρυσή αίθουσά του, άνοιξε το 1870. Η Βιέννη αγαπούσε και τον χορό: το βαλς μεγάλωσε εδώ, και κάθε χειμώνα η πόλη οργανώνει ακόμη εκατοντάδες χορούς.

Χάιντν, Μότσαρτ, Μπετόβεν και η βιεννέζικη κλασική σχολή

Ο Χάιντν, ο Μότσαρτ και ο Μπετόβεν γνωρίζονταν. Ο Χάιντν και ο Μότσαρτ έγιναν φίλοι στη Βιέννη τη δεκαετία του 1780, και ο νεαρός Μπετόβεν σπούδασε εκεί με τον Χάιντν από το 1792. Επειδή και οι τρεις έκαναν το σπουδαιότερο έργο τους στη Βιέννη, τη μουσική τους τη λένε συχνά βιεννέζικη κλασική σχολή.

Η αγαπημένη τους μεγάλη μορφή ήταν η συμφωνία: ένα μεγάλο κομμάτι για ορχήστρα σε πολλά μέρη. Ένα συνηθισμένο σχέδιο έχει τέσσερα: ένα γρήγορο πρώτο μέρος, ένα αργό, έναν χορό σε τρεις χρόνους που λέγεται μενουέτο και ένα ζωηρό φινάλε. Ο Χάιντν έγραψε περισσότερες από 100 συμφωνίες και βοήθησε να γίνει δημοφιλές αυτό το σχέδιο.

Μέσα στο πρώτο μέρος χρησιμοποιούσαν συχνά τη μορφή σονάτας. Φανταστείτε μια ιστορία σε τρία κομμάτια: γνωρίζουμε τις κύριες μελωδίες, μετά οι μελωδίες φεύγουν για περιπέτεια και αλλάζουν, και στο τέλος γυρίζουν πάλι σπίτι. Αν περιμένετε τη στιγμή που επιστρέφει η πρώτη μελωδία, θα ακολουθείτε εύκολα τη μουσική.

Πώς το βαλς κατέκτησε τη Βιέννη

Πριν από πολύ καιρό, στα χωριά της Αυστρίας και της νότιας Γερμανίας, τα ζευγάρια χόρευαν χορούς με στροφές σε τρεις χρόνους στο μέτρο, όπως το Λέντλερ. Το βαλς μεγάλωσε δίπλα τους. Στις αρχές του 19ου αιώνα, οι Βιεννέζοι τρελάθηκαν γι’ αυτό, και οι μεγάλες αίθουσες χορού γέμιζαν ζευγάρια που στριφογύριζαν.

Δύο αρχιμουσικοί, ο Γιόζεφ Λάνερ και ο Γιόχαν Στράους ο πρεσβύτερος, έγραφαν καινούργια βαλς για αυτές τις αίθουσες, και ήταν αντίπαλοι. Αργότερα, ο γιος του Στράους, ο Γιόχαν Στράους ο νεότερος, έγραψε τον «Γαλάζιο Δούναβη». Τον τραγούδησε πρώτα μια ανδρική χορωδία το 1867 και είχε μόνο μικρή επιτυχία. Ως κομμάτι για ορχήστρα, όμως, έγινε επιτυχία σε όλο τον κόσμο.

Ο χορός δεν σταμάτησε ποτέ. Σήμερα η Βιέννη οργανώνει περισσότερους από 400 χορούς κάθε σεζόν, κυρίως τον Ιανουάριο και τον Φεβρουάριο. Όταν τελειώσει ο χορός της έναρξης, κάποιος φωνάζει «Alles Walzer!», που σημαίνει «όλοι βαλς!», και η πίστα ανοίγει για όλους.

Όργανα και ήχοι της Αυστρίας

Μερικά από αυτά τα όργανα ανήκουν στις αίθουσες συναυλιών της Βιέννης και άλλα στα χωριά και στις ταβέρνες των Άλπεων.

• 
  Τσίτερ

  Ένα επίπεδο κουτί με χορδές που παίζεται πάνω σε τραπέζι, αγαπημένο στην Αυστρία και στη Βαυαρία. Ο Βιεννέζος μουσικός Άντον Κάρας το έκανε παγκοσμίως διάσημο με τη μουσική του για την ταινία «Ο τρίτος άνθρωπος» του 1949.

  Πώς είναι φτιαγμένο: Ένα επίπεδο ξύλινο κουτί βρίσκεται πάνω σε τραπέζι. Μερικές χορδές της μελωδίας περνούν πάνω από μια ταστιέρα με τάστα και τις τσιμπάς με ένα δαχτυλίδι στον αντίχειρα, ενώ πολλές ανοιχτές χορδές δίπλα τους παίζουν μπάσο και συγχορδίες.

• 
  Βιεννέζικο κόρνο

  Ένα ιδιαίτερο είδος κόρνου με δικό του σχέδιο βαλβίδων από τη Βιέννη του 19ου αιώνα, που το παίζουν ακόμη και σήμερα οι κορνίστες της Φιλαρμονικής της Βιέννης.

  Πώς είναι φτιαγμένο: Ένας μακρύς χάλκινος σωλήνας είναι τυλιγμένος σε κύκλο και ανοίγει σε μια φαρδιά καμπάνα. Ο μουσικός δονεί τα χείλη του μέσα σε ένα επιστόμιο, και οι βαλβίδες στέλνουν τον αέρα από μακρύτερους ή κοντύτερους σωλήνες για να αλλάξει η νότα.

• 
  Βιεννέζικο φορτεπιάνο

  Ένα πρώιμο πιάνο με ελαφρύ άγγιγμα. Ο Μότσαρτ αγόρασε ένα από τον Βιεννέζο κατασκευαστή Άντον Βάλτερ το 1782 και το κράτησε μέχρι τον θάνατό του.

  Πώς είναι φτιαγμένο: Μοιάζει με ένα λεπτό ξύλινο πιάνο. Όταν πατάς ένα πλήκτρο, ένα μικρό, ελαφρύ σφυράκι πετιέται προς τα πάνω και χτυπά τις χορδές, έτσι ο ήχος είναι καθαρός και λίγο πιο απαλός από ένα σύγχρονο πιάνο.

• 
  Στυριανό ακορντεόν (Steirische Harmonika)

  Ένα ακορντεόν με κουμπιά από τη λαϊκή παράδοση των Άλπεων, που πήρε το όνομά του από την αυστριακή περιοχή της Στυρίας, με βαθιές, δυνατές μπάσες νότες.

  Πώς είναι φτιαγμένο: Δύο ξύλινα άκρα είναι γεμάτα κουμπιά και ενώνονται με μια διπλωμένη φυσούνα. Όταν σπρώχνεις ή τραβάς τη φυσούνα, ο αέρας περνά πάνω από μεταλλικά γλωσσίδια, και ένα κουμπί συχνά δίνει δύο διαφορετικές νότες, μία στο σπρώξιμο και μία στο τράβηγμα.

• 
  Σαντούρι (Hackbrett)

  Ένα όργανο με χορδές που τις χτυπάς με σφυράκια. Τη δεκαετία του 1930, ο Τόμπι Ράιζερ και άλλοι στο Σάλτσμπουργκ έφτιαξαν μια εκδοχή που μπορεί να παίξει κάθε νότα της κλίμακας.

  Πώς είναι φτιαγμένο: Ένα ξύλινο κουτί σε σχήμα τραπεζίου έχει πολλές χορδές σε ομάδες. Ο μουσικός χτυπά τις χορδές με δύο μικρά ξύλινα σφυράκια, ένα σε κάθε χέρι.

• 
  Κοντραγκιτάρα (Kontragitarre)

  Μια κιθάρα με επιπλέον μπάσες χορδές σε δεύτερο μπράτσο, που χρησιμοποιείται στη μουσική Σράμελ, ένα βιεννέζικο λαϊκό ύφος που πήρε το όνομά του από ένα τρίο που σχηματίστηκε το 1878 και έπαιζε σε κρασοταβέρνες.

  Πώς είναι φτιαγμένο: Μοιάζει με κιθάρα με ένα δεύτερο μπράτσο δίπλα στο πρώτο. Ο μουσικός παίζει συγχορδίες στις κανονικές έξι χορδές και τσιμπά τις επιπλέον ανοιχτές μπάσες χορδές για βαθιές χαμηλές νότες.

Οι μικρές λεπτομέρειες στις εικόνες είναι απλοποιημένες.

Το βαλς: ΕΝΑ-δύο-τρία

Το βαλς είναι σε 3/4: τρεις χρόνοι σε κάθε μέτρο, με τον πιο δυνατό χρόνο στο ένα. Συχνά το μπάσο παίζει μια χαμηλή νότα στον πρώτο χρόνο, και τα άλλα όργανα παίζουν σύντομες συγχορδίες στον δεύτερο και τον τρίτο: ΕΝΑ-δύο-τρία, ΕΝΑ-δύο-τρία.

Το βιεννέζικο βαλς είναι γρήγορο, και οι χορευτές στριφογυρίζουν συνέχεια. Πολλές βιεννέζικες ορχήστρες έχουν και ένα μικρό μυστικό: ο δεύτερος χρόνος έρχεται συχνά λίγο νωρίτερα. Δεν είναι γραμμένο στις νότες, αλλά δίνει στον χορό ένα σκίρτημα. Οι μουσικοί το μαθαίνουν κυρίως ακούγοντας.

Για να νιώσετε τη διαφορά, χτυπήστε παλαμάκια ένα βαλς με εντελώς ίσους χρόνους και μετά ακούστε ένα βαλς του Στράους παιγμένο στη Βιέννη. Ίσως προσέξετε ότι οι χρόνοι γέρνουν λίγο προς τα εμπρός.

Πώς να ακούτε

Πολλή βιεννέζικη μουσική γράφτηκε για χορό ή για καθαρή, φιλική ακρόαση. Ακούστε πρώτα τον παλμό και μετά ακολουθήστε τη μελωδία.

Γαλάζιος Δούναβης

Ξεκινά πολύ σιγανά, με βιολιά που λαμπυρίζουν και ένα κόρνο. Μετά μια απαλή μελωδία ανεβαίνει, ένα, δύο, τρία, και όλη η ορχήστρα αρχίζει να λικνίζεται.

Εμβατήριο Ραντέτσκι

Ο Γιόχαν Στράους ο πρεσβύτερος έγραψε αυτό το εμβατήριο το 1848. Μετριέται με το δύο, όχι με το τρία, και στην Πρωτοχρονιάτικη Συναυλία της Βιέννης το κοινό χτυπά παλαμάκια μαζί.

Το θέμα από τον «Τρίτο άνθρωπο»

Ο Άντον Κάρας παίζει μια χοροπηδηχτή μελωδία στο τσίτερ. Ακούστε τη μελωδία με τις τσιμπητές χορδές από πάνω και τις πιο βαθιές χορδές από κάτω.

Eine kleine Nachtmusik (Μια μικρή νυχτερινή μουσική)

Ο Μότσαρτ έγραψε αυτό το χαρούμενο κομμάτι για έγχορδα στη Βιέννη το 1787. Ακούστε πώς η πρώτη μελωδία ανεβαίνει γρήγορα και τολμηρά.

Ρυθμίστε τον μετρονόμο στα 3/4. Χτυπήστε παλαμάκια δυνατά στον πρώτο χρόνο και σιγανά στον δεύτερο και τον τρίτο. Μετά αλλάξτε σε 2/4 και κάντε βήμα σημειωτόν.

Ακούστε: γιατί λικνίζεται ένα βιεννέζικο βαλς

Η αυστριακή χορευτική μουσική αναγνωρίζεται εύκολα από το σχήμα από κάτω: μια χαμηλή νότα στο ΕΝΑ και μετά δύο ελαφριές συγχορδίες στο δύο και στο τρία, σαν να σπρώχνετε μια κούνια και να την αφήνετε να φύγει. Από πάνω, η μελωδία συχνά ανεβαίνει πάνω στις νότες μιας μόνο συγχορδίας. Ο «Γαλάζιος Δούναβης» ξεκινά ανεβαίνοντας D, F♯, A, τις τρεις νότες μιας συγχορδίας Ρε μείζονα, γι' αυτό ακούγεται ανοιχτός και φωτεινός από το πρώτο κιόλας μέτρο.

Έπειτα υπάρχει η βιεννέζικη πινελιά που περιγράφει η ενότητα για το βαλς σε αυτή τη σελίδα. Μια μελέτη του 2022 που σύγκρινε 34 ηχογραφήσεις βρήκε ότι οι βιεννέζικες ορχήστρες, ιδίως η Φιλαρμονική της Βιέννης, παίζουν συχνά τους τρεις χρόνους κοντό-μακρύ-μέτριο, ενώ πολλές άλλες ορχήστρες τους κρατούν σχεδόν ίσους. Όταν ο πρώτος χρόνος είναι λίγο πιο κοντός, ο δεύτερος έρχεται λίγο νωρίτερα, και ο χορός μοιάζει να γέρνει προς τα εμπρός.

• «Γαλάζιος Δούναβης»Η αρχή του βαλς του Γιόχαν Στράους του νεότερου (1867): η μελωδία ανεβαίνει D–F♯–A πάνω σε μια συνοδεία ΕΝΑ-δύο-τρία.
• Ίσα, μετά βιεννέζικαΤα ίδια τέσσερα μέτρα δύο φορές: πρώτα με τέλεια ίσους χρόνους, μετά κοντό-μακρύ-μέτριο, έτσι ο δεύτερος χρόνος έρχεται νωρίς.

Ο «Γαλάζιος Δούναβης» είναι έργο για ορχήστρα· εδώ παίζεται σε απλή εκδοχή για πιάνο. Ο βιεννέζικος χρονισμός χρησιμοποιεί τις μέσες αναλογίες της μελέτης· οι αληθινοί μουσικοί τον πλάθουν ελεύθερα από μέτρο σε μέτρο.

Μεγάλες στιγμές στην ιστορία της αυστριακής μουσικής

1. 1498
   Μια χορωδία για την αυλή

   Ο αυτοκράτορας Μαξιμιλιανός Α΄ μετέφερε την αυλή του στη Βιέννη και ίδρυσε ένα παρεκκλήσι της αυλής με αγόρια τραγουδιστές, την αρχή της σημερινής Χορωδίας Παίδων της Βιέννης.

2. 1781
   Ο Μότσαρτ πηγαίνει στη Βιέννη

   Ο Μότσαρτ άφησε το Σάλτσμπουργκ για τη Βιέννη, όπου έγραψε όπερες όπως «Οι Γάμοι του Φίγκαρο» και «Ο Μαγικός Αυλός», και έγινε φίλος με τον Χάιντν.

3. 1792
   Έρχεται ο Μπετόβεν

   Ο νεαρός Μπετόβεν ήρθε από τη Βόννη στη Βιέννη και έκανε μαθήματα με τον Χάιντν για λίγο περισσότερο από έναν χρόνο.

4. 1814–1815
   Χορός στο Συνέδριο

   Ηγέτες από όλη την Ευρώπη συναντήθηκαν στη Βιέννη για να κάνουν ειρήνη μετά από μακρούς πολέμους, και στους χορούς τους χόρευαν βαλς, κάτι που το βοήθησε να διαδοθεί.

5. 1842
   Η Φιλαρμονική της Βιέννης

   Στις 28 Μαρτίου 1842, μουσικοί της ορχήστρας της όπερας της αυλής έδωσαν την πρώτη τους συναυλία υπό τη διεύθυνση του Ότο Νικολάι, και η ορχήστρα παίρνει ακόμη τους μουσικούς της από την όπερα.

6. 1867
   «Γαλάζιος Δούναβης»

   Το βαλς «Γαλάζιος Δούναβης» του Γιόχαν Στράους του νεότερου το τραγούδησε πρώτα μια ανδρική χορωδία στη Βιέννη, και αργότερα την ίδια χρονιά η εκδοχή του για ορχήστρα έγινε επιτυχία στο Παρίσι.

7. Περίπου 1923
   Ένας νέος τρόπος να χρησιμοποιείς και τις 12 νότες

   Ο Άρνολντ Σένμπεργκ επινόησε μια μέθοδο που βάζει και τις δώδεκα νότες σε μια σταθερή σειρά, και οι μαθητές του Άλμπαν Μπεργκ και Άντον Βέμπερν τη χρησιμοποίησαν κι αυτοί.

8. 2019
   Ο «Ορλάντο» στην όπερα

   Ο «Ορλάντο» της Όλγκα Νόιβιρτ έγινε η πρώτη ολοκληρωμένη όπερα γυναίκας συνθέτριας που παρήγγειλε και ανέβασε η Κρατική Όπερα της Βιέννης.

Ονόματα να αναζητήσετε

Αυτά είναι μόνο παραδείγματα, όχι κατάταξη. Αναζητήστε τα ονόματά τους για να ακούσετε τη μουσική τους.

• Γιόζεφ Χάιντν
• Βόλφγκανγκ Αμαντέους Μότσαρτ
• Μαριάννα Μαρτίνες
• Φραντς Σούμπερτ
• Γιόχαν Στράους ο νεότερος
• Άντον Μπρούκνερ
• Άρνολντ Σένμπεργκ
• Τζο Ζάβινουλ
• Φάλκο
• Όλγκα Νόιβιρτ

Στο μεταξύ, σε όλο τον κόσμο

Την ώρα που συνέβαιναν αυτά στην αυστριακή μουσική, να τι άλλο γινόταν σε άλλα μέρη.

1. 1498
   Από τη θάλασσα στην Ινδία

   Τη χρονιά που ξεκίνησε η χορωδία της αυλής της Βιέννης, ο Πορτογάλος θαλασσοπόρος Βάσκο ντα Γκάμα έφτασε στο Καλικούτ της Ινδίας κάνοντας τον γύρο της Αφρικής.

2. 1783
   Άνθρωποι πετούν με αερόστατο

   Δύο χρόνια αφότου ο Μότσαρτ μετακόμισε στη Βιέννη, δύο άντρες πέταξαν πάνω από το Παρίσι με ένα αερόστατο θερμού αέρα που έφτιαξαν οι αδελφοί Μονγκολφιέ.

3. 1844
   Ένα μήνυμα μέσα από σύρμα

   Δύο χρόνια μετά την πρώτη συναυλία της Φιλαρμονικής της Βιέννης, ο Σάμιουελ Μορς έστειλε ένα τηλεγράφημα από την Ουάσινγκτον στη Βαλτιμόρη.

4. 1869
   Σιδηρόδρομος από άκρη σε άκρη της Αμερικής

   Δύο χρόνια μετά τον «Γαλάζιο Δούναβη», ολοκληρώθηκε ο πρώτος σιδηρόδρομος που διέσχιζε τις Ηνωμένες Πολιτείες.

5. 1927
   Οι ταινίες αρχίζουν να μιλούν

   Λίγα χρόνια μετά τη νέα μέθοδο του Σένμπεργκ, ο «Τραγουδιστής της τζαζ» έγινε η πρώτη ταινία μεγάλου μήκους με λόγια και τραγούδια που ακούγονταν συγχρονισμένα με την εικόνα.

6. 2019
   Μια φωτογραφία μιας μαύρης τρύπας

   Τη χρονιά του «Ορλάντο», οι επιστήμονες έδειξαν την πρώτη εικόνα μιας μαύρης τρύπας, τραβηγμένη με τηλεσκόπια σε όλο τον κόσμο.

Συνεχίστε την εξερεύνηση

• ΜότσαρτΈνα παιδί-θαύμα από το Σάλτσμπουργκ που έγραψε συμφωνίες, όπερες και κοντσέρτα και πέθανε νέος.
• ΧάιντνΈνας Αυστριακός συνθέτης που έγραψε συμφωνίες και κουαρτέτα εγχόρδων γεμάτα εκπλήξεις, αστεία και φιλικές μελωδίες.
• ΣούμπερτΈνας Αυστριακός συνθέτης στη Βιέννη που έγραψε εκατοντάδες τραγούδια με πιάνο, καθώς και συμφωνίες και μουσική δωματίου.
• ΜπετόβενΈνας Γερμανός συνθέτης στη Βιέννη που συνέχισε να γράφει σπουδαία μουσική ακόμη και όταν έχανε την ακοή του.
• Η Κλασική εποχήΠερίπου 1750 μέχρι 1820: καθαρές μελωδίες, ισορροπία, η συμφωνία και το πιάνο. Γνωρίστε τον Χάιντν, τον Μότσαρτ και τον νεαρό Μπετόβεν.
• ΜπραμςΈνας Γερμανός συνθέτης από το Αμβούργο που έγραψε το διάσημο Νανούρισμα, τους Ουγγρικούς Χορούς και τέσσερις σπουδαίες συμφωνίες.
• Αίθουσες συναυλιώνΓιατί μια αίθουσα συναυλιών ακούγεται όπως ακούγεται και μερικές διάσημες αίθουσες στον κόσμο.
• ΓερμανίαΧορωδίες, εκκλησιαστικά όργανα, μεγάλοι συνθέτες και τα πρώτα ηλεκτρονικά ποπ συγκροτήματα.
• Μέτρα και ένδειξη μέτρουΗ μουσική ομαδοποιεί τους χρόνους της σε μικρά κουτάκια που λέγονται μέτρα. Μάθετε τι σημαίνουν οι δύο αριθμοί της ένδειξης μέτρου και ακούστε τη διαφορά ανάμεσα σε 2, 3 και 4 χρόνους.
• Η μορφή του τραγουδιούΤα τραγούδια χτίζονται από μέρη που επιστρέφουν. Μάθετε τη στροφή, το ρεφρέν και τη γέφυρα, πώς ονομάζουν οι μουσικοί τα μέρη με γράμματα και το μπλουζ των 12 μέτρων.