Muziek van Oostenrijk: Wenen, walsen en alpenklanken
Honderden jaren lang reisden musici uit heel Europa naar Wenen, de hoofdstad van Oostenrijk, om er werk en publiek te vinden. Rond de stad hielden de Alpen ook hun eigen muziek levend: citers, knopaccordeons en dorpsdansen.
In deze les
Waarom wordt Wenen een muziekstad genoemd?
Ten eerste had Wenen mensen die muziek nodig hadden. Het hof van de keizer had vanaf 1498 eigen zangers en muzikanten, en ook rijke families, kerken en theaters betaalden voor nieuwe muziek. Zo vonden componisten er werk, leerlingen en publiek. Haydn, Mozart, Beethoven en Schubert woonden en werkten allemaal in Wenen, en Beethoven en Brahms verhuisden er vanuit Duitsland naartoe.
Ten tweede bouwde de stad huizen voor muziek en zorgde ze dat er altijd iets te doen was. De Wiener Philharmoniker gaf zijn eerste concert in 1842, de Hofopera ging in 1869 open met Mozarts Don Giovanni, en het Musikverein, met zijn beroemde Gouden Zaal, opende in 1870. Wenen hield ook van dansen: de wals groeide hier op, en elke winter worden er in de stad nog steeds honderden bals gehouden.
Haydn, Mozart, Beethoven en de Weense klassieke stijl
Haydn, Mozart en Beethoven kenden elkaar. Haydn en Mozart werden in de jaren 1780 in Wenen vrienden, en de jonge Beethoven kreeg daar vanaf 1792 les van Haydn. Omdat alle drie hun grote werk in Wenen maakten, noemen mensen hun muziek vaak de Weense klassieke stijl.
Hun favoriete grote vorm was de symfonie: een lang stuk voor orkest in meerdere delen. Een typisch plan heeft er vier: een snel eerste deel, een langzaam deel, een dans in drie tellen die menuet heet, en een levendige finale. Haydn schreef meer dan 100 symfonieën en hielp dit plan populair te maken.
In een eerste deel gebruikten ze vaak de sonatevorm. Stel je een verhaal in drie delen voor: we leren de hoofdmelodieën kennen, dan gaan de melodieën op avontuur en veranderen ze, en ten slotte komen ze weer thuis. Luisteren naar het moment waarop de eerste melodie terugkomt, is een mooie manier om de muziek te volgen.
Hoe de wals Wenen veroverde
Lang geleden dansten paren in de dorpen van Oostenrijk en Zuid-Duitsland draaidansen met drie tellen per maat, zoals de Ländler. De wals groeide samen met die dansen op. Begin 19e eeuw werden de Weners er helemaal gek van, en grote danszalen liepen vol met ronddraaiende paren.
Twee kapelmeesters, Joseph Lanner en Johann Strauss sr., schreven nieuwe walsen voor deze zalen, en ze waren rivalen. Later schreef de zoon van Strauss, Johann Strauss jr., An der schönen blauen Donau. Die wals werd in 1867 eerst door een mannenkoor gezongen en was maar een klein succes. Als stuk voor orkest werd hij een wereldhit.
Het dansen is nooit opgehouden. Tegenwoordig worden er in Wenen elk seizoen meer dan 400 bals gehouden, vooral in januari en februari. Als de openingsdans klaar is, roept iemand ‘Alles Walzer!’, wat betekent: iedereen walsen, en dan is de dansvloer voor iedereen.
Instrumenten en geluiden van Oostenrijk
Sommige van deze instrumenten horen bij de concertzalen van Wenen, andere bij de dorpen en herbergen van de Alpen.
CiterEen platte kast met snaren die op een tafel wordt bespeeld, geliefd in Oostenrijk en Beieren. De Weense muzikant Anton Karas maakte hem wereldberoemd met zijn muziek voor de film The Third Man uit 1949.
Zo is het gebouwd: Een platte houten kast ligt op een tafel. Een paar melodiesnaren lopen over een toets met fretten en worden getokkeld met een ring om de duim, terwijl veel losse snaren ernaast bas en akkoorden spelen.
Weense hoornEen bijzonder soort hoorn met een eigen ventielontwerp uit het 19e-eeuwse Wenen, die de hoornisten van de Wiener Philharmoniker nog altijd bespelen.
Zo is het gebouwd: Een lange koperen buis is tot een cirkel opgerold en loopt uit in een brede beker. De speler laat de lippen trillen in een mondstuk, en ventielen sturen de lucht door langere of kortere buizen om de toon te veranderen.
Weense fortepianoEen vroege piano met een lichte aanslag. Mozart kocht er in 1782 een van de Weense bouwer Anton Walter en hield hem tot zijn dood.
Zo is het gebouwd: Hij ziet eruit als een slanke houten piano. Als je een toets indrukt, klapt een klein, licht hamertje omhoog tegen de snaren, zodat de klank helder is en iets zachter dan die van een moderne piano.
Steirische HarmonikaEen knopaccordeon uit de volksmuziek van de Alpen, genoemd naar de Oostenrijkse regio Stiermarken, met diepe, krachtige bastonen.
Zo is het gebouwd: Twee houten uiteinden vol knoppen zijn verbonden door een gevouwen balg. Door de balg in te duwen of uit te trekken stroomt er lucht langs metalen tongen, en één knop geeft vaak twee verschillende tonen bij duwen en trekken.
HakkebordEen snaarinstrument dat met hamertjes wordt bespeeld. In de jaren 1930 bouwden Tobi Reiser en anderen in Salzburg een versie waarop je elke noot van de toonladder kunt spelen.
Zo is het gebouwd: Een houten kast in de vorm van een trapezium draagt veel snaren in groepjes. De speler slaat de snaren aan met twee kleine houten hamertjes, één in elke hand.
ContragitaarEen gitaar met extra bassnaren aan een tweede hals. Hij wordt gebruikt in Schrammelmuziek, een Weense volksmuziekstijl die is genoemd naar een trio dat in 1878 werd opgericht en in wijnkroegen speelde.
Zo is het gebouwd: Hij ziet eruit als een gitaar met een tweede hals naast de eerste. De speler slaat akkoorden aan op de gewone zes snaren en tokkelt de extra losse bassnaren voor diepe, lage tonen.
Kleine details op de plaatjes zijn vereenvoudigd.
De wals: EEN-twee-drie
Een wals staat in de 3/4-maat: drie tellen in elke maat, met de sterkste tel op één. Vaak speelt de bas een lage noot op tel één, en de andere instrumenten spelen korte akkoorden op tel twee en drie: EEN-twee-drie, EEN-twee-drie.
De Weense wals is snel, en de dansers blijven draaien. Veel Weense orkesten spelen ook met een klein geheim: de tweede tel komt vaak een heel klein beetje eerder. Het staat niet in de noten, maar het geeft de dans vaart. Musici leren het vooral door te luisteren.
Om het verschil te voelen, klap je eerst een wals met precies gelijke tellen en luister je daarna naar een wals van Strauss zoals die in Wenen wordt gespeeld. Misschien merk je dat de tellen een klein beetje naar voren leunen.
Zo luister je
Veel Weense muziek is geschreven om op te dansen of om helder en vriendelijk naar te luisteren. Luister eerst naar de tel en volg dan de melodie.
- An der schönen blauen Donau
- Het stuk begint heel zacht, met glinsterende violen en een hoorn. Dan stijgt er een zachte melodie op, een, twee, drie, en het hele orkest begint te wiegen.
- Radetzkymars
- Johann Strauss sr. schreef deze mars in 1848. Hij telt in twee, niet in drie, en bij het Nieuwjaarsconcert in Wenen klapt het publiek mee.
- Het thema uit The Third Man
- Anton Karas speelt een huppelende melodie op de citer. Luister naar de getokkelde melodie bovenop en de lagere snaren eronder.
- Eine kleine Nachtmusik
- Mozart schreef dit vrolijke stuk voor strijkers in 1787 in Wenen. Luister hoe de eerste melodie snel en vol durf omhoog klimt.
Zet de metronoom op 3/4. Klap hard op tel één en zacht op twee en drie. Zet hem daarna op 2/4 en marcheer op de plaats.
Luister: waarom een Weense wals zwiert
Oostenrijkse dansmuziek herken je makkelijk aan het patroon eronder: één lage toon op EEN, dan twee lichte akkoorden op twee en drie, alsof je een schommel een duw geeft en hem dan laat zweven. Daarboven klimt de melodie vaak langs de tonen van één akkoord. An der schönen blauen Donau begint met het stijgende D, F♯, A, de drie tonen van een D-majeurakkoord, en klinkt daardoor vanaf de allereerste maat open en helder.
Dan is er nog het Weense accent dat het walsgedeelte op deze pagina beschrijft. Een studie uit 2022 die 34 opnames vergeleek, ontdekte dat Weense orkesten, vooral de Wiener Philharmoniker, de drie tellen vaak kort-lang-middel spelen, terwijl veel andere orkesten ze bijna gelijk houden. Als tel één iets korter is, komt tel twee iets vroeger, en lijkt de dans naar voren te leunen.
- Het begin van de wals van Johann Strauss jr. (1867): de melodie klimt D–F♯–A boven een EEN-twee-drie-begeleiding.
- Dezelfde vier maten twee keer: eerst met precies gelijke tellen, dan kort-lang-middel, zodat tel twee vroeg komt.
An der schönen blauen Donau is een orkeststuk, hier gespeeld als eenvoudige pianoversie. De Weense timing gebruikt de gemiddelde verhoudingen uit de studie; echte musici geven het van maat tot maat vrij vorm.
Grote momenten in het verhaal van de Oostenrijkse muziek
- 1498Een koor voor het hof
Keizer Maximiliaan I verhuisde zijn hof naar Wenen en richtte een hofkapel met jongenszangers op, het begin van de huidige Wiener Sängerknaben.
- 1781Mozart verhuist naar Wenen
Mozart verliet Salzburg voor Wenen, waar hij opera's schreef zoals De bruiloft van Figaro en De toverfluit, en bevriend raakte met Haydn.
- 1792Beethoven komt aan
De jonge Beethoven kwam van Bonn naar Wenen en kreeg iets meer dan een jaar les van Haydn.
- 1814–1815Dansen op het congres
Leiders uit heel Europa kwamen in Wenen bijeen om na lange oorlogen vrede te sluiten, en op hun bals werd de wals gedanst. Dat hielp de dans zich te verspreiden.
- 1842De Wiener Philharmoniker
Op 28 maart 1842 gaven musici uit het orkest van de hofopera hun eerste concert onder leiding van Otto Nicolai, en het orkest haalt zijn musici nog steeds uit de opera.
- 1867An der schönen blauen Donau
De wals An der schönen blauen Donau van Johann Strauss jr. werd in Wenen eerst door een mannenkoor gezongen, en later dat jaar werd de orkestversie een hit in Parijs.
- Rond 1923Een nieuwe manier om alle 12 noten te gebruiken
Arnold Schönberg bedacht een methode die alle twaalf noten in een vaste volgorde zet, en zijn leerlingen Alban Berg en Anton Webern gebruikten die ook.
- 2019Orlando in de opera
Orlando van Olga Neuwirth werd de eerste avondvullende opera van een vrouw die de Weense Staatsopera bestelde en op het toneel bracht.
Namen om op te zoeken
Dit zijn slechts voorbeelden, geen ranglijst. Zoek op hun naam om hun muziek te beluisteren.
- Joseph Haydn
- Wolfgang Amadeus Mozart
- Marianna Martines
- Franz Schubert
- Johann Strauss jr.
- Anton Bruckner
- Arnold Schönberg
- Joe Zawinul
- Falco
- Olga Neuwirth
Ondertussen, in de rest van de wereld
Terwijl dit gebeurde in de Oostenrijkse muziek, speelde er op andere plekken ook van alles.
- 1498Over zee naar India
In het jaar waarin het Weense hofkoor begon, bereikte de Portugese zeevaarder Vasco da Gama Calicut in India door om Afrika heen te zeilen.
- 1783Mensen vliegen in een ballon
Twee jaar nadat Mozart naar Wenen was verhuisd, vlogen twee mannen boven Parijs in een heteluchtballon die de gebroeders Montgolfier hadden gebouwd.
- 1844Een bericht via een draad
Twee jaar na het eerste concert van de Wiener Philharmoniker verstuurde Samuel Morse een telegraafbericht van Washington naar Baltimore.
- 1869Een spoorlijn dwars door Amerika
Twee jaar na An der schönen blauen Donau was de eerste spoorlijn dwars door de Verenigde Staten klaar.
- 1927Films gaan praten
Een paar jaar na de nieuwe methode van Schönberg werd The Jazz Singer de eerste lange speelfilm waarin gesproken woorden en liedjes gelijk met het beeld te horen waren.
- 2019Een foto van een zwart gat
In het jaar van Orlando lieten wetenschappers de eerste afbeelding van een zwart gat zien, gemaakt met telescopen over de hele wereld.
Pianogeluid: Salamander Grand Piano van Alexander Holm (CC BY 3.0).